Cultuur en eenzaamheid

Kunst en cultuur dragen bij aan een betere kwaliteit van leven. Dat is belangrijk bij het voorkomen en verminderen van eenzaamheid. Professionals uit cultuur en het sociaal domein, gemeenteambtenaren, welzijns- en zorgmanagers en lokale partijen werken samen aan kunst- en cultuuraanbod voor mensen die te maken hebben met eenzaamheid en risicogroepen.
Gepubliceerd:
Deel dit artikel

Samenwerken tegen eenzaamheid

Om eenzaamheid aan te pakken, moeten verschillende partijen samenwerken. In het hele land worden daarom netwerken (coalities) opgericht tegen eenzaamheid. Dit gebeurt in het kader van het landelijke actieprogramma Eén tegen eenzaamheid en vaak onder lokale regie van een gemeente.

Waarom samenwerken?

Eenzaamheid is complex en gelaagd, de doelgroepen zijn divers. Er is niet één aanpak van toepassing en partijen hebben elkaar nodig om tot oplossingen te komen en vernieuwende ideeën vorm te geven. Soms heeft eenzaamheid een duidelijke, aanwijsbare oorzaak; veel vaker is het een combinatie van meerdere factoren. Hoe ga je als professional om met al die verschillende mensen en situaties?

Beleids- en praktijkprofessionals in zorg, welzijn, cultuur en gemeenten kunnen elkaar aanvullen met kennis, ervaringen en mogelijkheden. Samen kunnen ze betekenisvol aanbod creëren, op maat voor specifieke situaties en doelgroepen. Door samen te werken vergroten ze ook de kans op het vroegtijdig signaleren van eenzaamheid.

Samenwerken is uitdagend

Samenwerking tussen verschillende domeinen is uitdagend. Er zijn verschillen in beleid, financieringscriteria, doelstellingen en taal. Beleid en regelingen voor financiering zijn nog te vaak gericht op één domein. Daardoor vallen samenwerkingsverbanden tussen zorg, welzijn en cultuur tussen wal en schip en komen dingen moeilijk van de grond. Vaak zijn goede initiatieven afhankelijk van projectsubsidies en de inzet van enkele gemotiveerde sleutelfiguren. Dat is kwetsbaar. Sleutelfiguren kunnen wegvallen zonder dat hun (pioniers)werk verder wordt voortgezet. Door het gebrek aan duurzame borging van samenwerkingsverbanden in meerjarenplannen en -begrotingen, gaat opgebouwde kennis en ervaring verloren en is een langdurige betrokkenheid bij de doelgroepen niet gewaarborgd. En dat is nou juist bij eenzaamheid belangrijk.

‘De inzet van kunst en cultuur verrijkt de zorg enorm. Als instelling moet je je er hard voor maken, maar je merkt het verschil bij de bewoners. De vreugde en blijdschap van bezig zijn. Iedere instelling zou dat moeten willen, dat ene stukje inbrengen waardoor je het verschil maakt. Je wil iemand een mooi moment geven om even die eenzaamheid te doorbreken.’

Ouafila el Bouazzaoui, Humanitas De Leeuwenhoek, Rijswijk

Samenwerken biedt kansen

Door krachten vanuit verschillende domeinen te bundelen, ontstaan nieuwe kansen en vergroten de partners hun betekenis in de samenleving. Gemeenten en organisaties voor cultuur, zorg en welzijn kunnen op verschillende manieren profijt hebben van samenwerking tegen eenzaamheid met kunst en cultuur.

Kansen voor gemeenten

Een goed, gevarieerd en zich ontwikkelend aanbod van kunst en cultuur draagt bij aan het welzijn en de participatie van (eenzame) burgers. Op beleidsniveau kun je het thema eenzaamheid sectoroverstijgend oppakken. Dit draagt bij aan ontschotting en integrale samenwerking waarin de effecten van kunst en cultuur een vanzelfsprekende plaats innemen. Het (onderlinge) contact tussen ambtenaren en partijen uit cultuur, zorg en welzijn zorgt dan niet alleen voor maatschappelijke meerwaarde, ook voor kostenefficiëntie. Veel gemeenten werken met het concept Positieve Gezondheid en zoeken naar manieren om dit te implementeren. Kunst en cultuur bieden veel aanknopingspunten om de aspecten in het concept Positieve Gezondheid handen en voeten te geven.

Kansen voor amateurkunstverenigingen

Mensen vinden niet altijd even gemakkelijk de weg naar een vereniging. Dat is een gemiste kans – ook in de aanpak van eenzaamheid. De structurele aard van een vereniging zorgt voor een impliciete (preventieve) werking tegen eenzaamheid. Mensen die hun passie delen in een vereniging zijn onderdeel van een sociaal netwerk waarin ze samen plezier hebben, zich ontwikkelen, verhalen delen, mee-maken en meedoen. Op structurele basis, vaak jarenlang.
Amateurkunstverenigingen kunnen hun maatschappelijke betekenis en bekendheid vergroten door samenwerkingsverbanden aan te gaan met zorg- en welzijnsorganisaties, lokale (gemeente)netwerken rondom eenzaamheid en andere cultuurprofessionals.

Kansen voor regionale/provinciale culturele instellingen

Eenzaamheid is een maatschappelijk probleem en kunst en cultuur kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan het verminderen ervan. Wanneer lokale overheden en partijen uit cultuur, zorg en welzijn samenwerken aan een gemeenschappelijk doel, ontstaan duurzame relaties en samenwerkingsverbanden. Dat maakt de rol van kunst en cultuur in de samenleving vanzelfsprekender. Het draagt bij aan een gezond cultureel klimaat in de regio en een breed, toegankelijk sociaal-artistiek aanbod van cultuurparticipatie.
Een duurzame aanpak is heel belangrijk. Kortstondige projecten voor eenzame mensen kunnen zelfs een averechts effect hebben als het (intensieve) contact tussen deelnemers na afloop van een project ineens stopt, zonder follow up. Vanuit hun regierol kunnen regionale en provinciale culturele organisaties werken aan verspreiding en toepassing van kennis over effecten van kunst en cultuur bij eenzaamheid.

Kansen voor zorg- en welzijnsorganisaties

Cultuurprofessionals spreken deelnemers aan op talenten, mogelijkheden en dat wat ze leuk vinden. Dat draagt bij aan de levensvreugde, betrokkenheid en waardering van cliënten en bewoners. Een kunstenaar heeft een andere invalshoek dan een professional in de gezondheidszorg. De ene is bezig te genezen wat ziek is; de ander is bezig te vergroten wat niet-ziek is. Beide invalshoeken zijn van belang.
Kunst(participatie) sluit aan op het concept Positieve Gezondheid. Ook daar ligt het accent op dat wat iemand kan en wil. Omdat kunstenaars mensen aanspreken op hun mogelijkheden, talenten en eigen kracht, wordt hun veerkracht groter. Veerkracht die je vooral als je kwetsbaar bent, hard nodig hebt. Daarmee brengt de cultuursector een wezenlijke aanvulling op de opdracht van de gezondheidszorg. Door duurzaam samen te werken met culturele partners ontstaat lerend vermogen in de aanpak van eenzaamheid en kan ‘de negatieve spiraal van eenzaamheid’ vroegtijdig worden doorbroken.

Lokale coalities

Meer informatie over lokale netwerken en voorbeelden van lokale eenzaamheidscoalities vind je op Eén tegen eenzaamheid, het landelijke actieprogramma van VWS.

Praatplaat met gespreksinstrument

Voor partijen uit zorg, welzijn, cultuur en gemeente die samen willen werken tegen eenzaamheid is er een handige praatplaat met gesprekscanvas. Op de praatplaat ‘Samenwerken tegen eenzaamheid’ staan effecten van kunst en cultuur(participatie) die van betekenis zijn in de strijd tegen eenzaamheid. Je kunt het bestand hieronder gratis downloaden. In dezelfde pdf vind je het gesprekscanvas: een instrument om samenwerken tegen eenzaamheid met kunst en cultuur te ondersteunen. In de werkvorm staat beschreven hoe je met de praatplaat en het gesprekscanvas aan de slag kunt gaan.

Voor wie?

De praatplaat en het gesprekscanvas zijn ontwikkeld om gemeenten, culturele instellingen, zorg- en welzijnsorganisaties en amateurkunstverenigingen te ondersteunen bij duurzame samenwerking, (integraal) beleid en hun praktijk ‘op de vloer’.

Hoe gebruiken?

De begrippen (effecten) op de praatplaat zijn vaak subjectief. Ze dagen uit om er eigen interpretaties aan te geven en ze te vertalen naar de eigen context (doelgroepen, organisaties, fysieke omgeving, enz.). Het gesprekscanvas helpt hierbij. Het stimuleert om helder te krijgen wat je wilt bereiken en hoe je dat gaat aanpakken, en om daarover het gesprek aan te gaan met professionals uit andere domeinen.

Werkvorm

In het gesprekscanvas staan vragen over het hoe en waarom van de beoogde samenwerking.

  • Vul als (potentiële) samenwerkingspartners het canvas ieder voor jezelf in (pdf downloaden en opslaan op pc).
  • Noteer ook vragen, onduidelijkheden en ideeën die misschien opkomen.
  • Plan een afspraak in van ongeveer 2 uur om de vragen in ieder vakje van het canvas te bespreken. Noteer in een nieuw leeg canvas waar jullie samen op uitkomen.
  • Als je elkaar ‘live’ ontmoet, kun je het canvas afdrukken op A1 of A0 formaat en met elkaar geeltjes plakken in de vakken.
  • Noteer ook vragen, ideeën en concrete acties voor vervolg die je niet in het canvas kwijt kunt.
  • Maak het concreet voor je uit elkaar gaat, en/of maak een duidelijke vervolgafspraak.

Feedback gevraagd

Het gesprekscanvas is nog in ontwikkeling en wordt verbeterd op basis van gebruikersfeedback. We stellen je ervaringen, opmerkingen en aanvullingen zeer op prijs! Mail hiervoor naar Finn Minke.

Achtergrond

De praatplaat ‘Samenwerken tegen eenzaamheid’ is ontwikkeld in samenwerking met mensen uit de praktijk en op basis van interviews met beleidsmakers, onderzoekers, professionals en verenigingsbestuurders uit de cultuursector en het sociaal domein. Speciale dank gaat uit naar:
Annemarie Mennes – voorzitter Volksdansvereniging Nitsanim Den Haag
Crétien van Kampen, onderzoeker Kwaliteit van leven en zorg Sociaal en Cultureel Planbureau
Geke Walsma – senior adviseur Brede Welwaart en integrale opdrachten Provincie Friesland
Gertjan Endedijk – directeur Nieuwe Veste Breda
Hanneke de Vries – programmamanager Artiance Alkmaar
Ineke Damen – adviseur Volksgezondheid gemeente Utrecht
Jacintha Blom – cultuurmakelaar Enschede
Jan Olijve – consulent Ouderen Mee & De Wering Hoorn
Jos Verbeeten – voorzitter Landelijke Organisatie voor Ouderen Koren (LOVOK)
Margreet Drijver – dirigent Schoorkoor Hoorn
Marloes Schreur – strategisch adviseur Sociaal Domein gemeente Leeuwarden
Petra van Wezel – zelfstandig adviseur netwerkvorming zorg en welzijn Utrecht
Rineke Marwitz – directeur De Kunstbeweging Emmen

Vond je dit artikel interessant?

Gemiddelde 4.8 / 5. totaal 4

Reageer

Uw bericht kan gewijzigd worden door de beheerder
Reacties (0)
Praat verder over dit onderwerp met deze expert(s):
Finn Minke
Finn Minke
Functie: Specialist Cultuurparticipatie
Expertise: zorg en welzijn
finnminke@lkca.nl
030 - 711 51 39
Bekijk alle experts
Gepubliceerd:
Deel dit artikel