Kunst kan bijdragen aan kwaliteit van leven. Maar hoe zet je kunst goed in?

Gepubliceerd:
Deel dit artikel
Voor gelukkig oud worden is meer nodig dan gezondheid. Kunst kan ervoor zorgen dat ouderen meedoen, levensvreugde ervaren en waardering krijgen. Maar hoe bied je activiteiten aan? Maak gebruik van de kennis die is opgedaan in co-creative communities, schrijft Crétien van Campen. En zorg vooral dat ouderen – ook in deze coronatijd – niet verder geïsoleerd raken.

Door: Crétien van Campen

Ouderen en cultuurprofessionals zijn hard getroffen door de coronapandemie. De culturele projecten waarin zij samenkomen, zijn dubbelhard geraakt. En dat terwijl er de laatste decennia heel veel co-creative communities zijn ontstaan waarin ouderen, professionals en mantelzorgers samenwerken aan kunst en cultuur. Deze ontwikkeling heeft een enorme vlucht genomen omdat uit verschillende wetenschappelijk reviews blijkt dat meedoen aan culturele activiteiten positief bijdraagt aan de kwaliteit van leven. Ouderen die hieraan deelnemen ervaren meer levensvreugde, meer betrokkenheid en meer waardering.

Als het huidige beleid met de bijhorende gezondheidsbeschermende maatregelen voor ouderen wordt voortgezet, zullen de effecten van deze co-creatieve communities verloren gaan en zullen kwetsbaarheid, eenzaamheid en gevoelens van zinloosheid onder de groeiende groep ouderen toenemen. Welke inzichten hebben beleidsmakers nodig om dit ten goede te keren?

Wat is belangrijk in het leven?

Gelukkig oud worden is meer dan heel oud worden. Het gaat niet zozeer om de kwantiteit maar om de kwaliteit van de gewonnen levensjaren. Langer leven zonder ziektes of langdurige aandoeningen is waardevol, maar het is minstens zo belangrijk dat je plezier hebt in het leven, het gevoel hebt dat je deel uitmaakt van de samenleving en van waarde bent voor anderen. Dat alles draagt niet alleen bij aan geluk maar verrassend genoeg ook aan gezondheid. Om het kwantitatief uit te drukken: gelukkige mensen leven gemiddeld 7 jaar langer.

Als je wilt dat mensen gelukkig oud worden, is ziekten bestrijden dus niet voldoende. Meedoen, betrokken zijn en plezier maken zijn voorwaarden voor een beter leven. De vraag is dus vooral hoe je die voorwaarden creëert als samenleving? De gezondheidszorg is niet bedoeld om ouderen levensvreugde, een gevoel van betrokkenheid of waardering te geven. De cultuursector kan hierin wel iets betekenen.

PRA Muziektheater
PRA Muziektheater – Foto: de Schaapjesfabriek

Hoe kan kunst bijdragen aan kwaliteit van leven?

Kunst en cultuur kunnen het fysiek en cognitief functioneren positief beïnvloeden, volgens de WHO in een onlangs verschenen rapport*. Dat lijkt een inkoppertje, maar laat slechts een deel van de waarheid zien. Het gaat er namelijk niet alleen om dat kunst en cultuur worden ingezet, maar ook hoe dat gebeurt. In co-creative communities ervaren kunstprofessionals hoe belangrijk de manier van aanbieden is, hoe belangrijk het is rekening te houden met de wensen van ouderen en te zorgen dat zij hun passies kunnen ontwikkelen. Naarmate personen afhankelijker van anderen worden door fysieke en mentale belemmeringen, is het een extra uitdaging om kunst op maat aan te bieden. Hoe beter je daarin slaagt, hoe groter het effect van kunst op de kwaliteit van leven. Maar hoe ga je als kunstprofessional om met de grote verschillen tussen mensen en situaties? Daarvoor is het belangrijk dat verschillende sectoren rond ouderen samenwerken om tot oplossingen te komen.

Cultuur én zorg

De cultuursector heeft expertise in huis om creatieve oplossingen aan te dragen die bijdragen aan een beter leven van zorgafhankelijke mensen. Maar dat kan deze sector niet alleen. Samenwerking met zorg-, welzijns- en woonprofessionals, met elk hun eigen expertise, is essentieel. Voordat de coronapandemie uitbrak, groeide het aantal initiatieven van kunst- en cultuurprofessionals die samenwerken met zorg- en welzijnsprofessionals snel. In veel van deze culturele initiatieven is de gedeelde passie een vorm van amateurkunst, zoals zingen in een koor, deelnemen aan schilderateliers of aan projecten rondom techniek of cultureel erfgoed.**

De deelname aan deze activiteiten is de laatste twee decennia flink gestegen en droeg sterk bij aan het welbevinden van ouderen. Alleen al de kunstbeoefening door 80-plussers is tussen 1995 en 2007 bijna verdubbeld van ruim 20% naar bijna 40%. Het aandeel 80-plussers dat een concert of een voorstelling bezocht, nam ongeveer met de helft toe en hun museumbezoek verdubbelde. Een derde van de 80-plussers bezocht voor de coronacrisis nog regelmatig een museum en een derde ging naar toneel, muziekconcerten of andere podiumuitvoeringen.

De oudere als patiënt én burger

Ouderen zijn soms patiënten, maar in het dagelijks leven vooral burgers. Dat laatste lijken we wel eens te vergeten. Er is een enorme kennis over de oudere als patiënt, maar minimale kennis over de oudere als creatieve burger. Om die lacune te dichten is het belangrijk om de inzichten uit de succesvolle co-creatieve communities systematisch en gedegen te onderzoeken. Zowel met kwalitatieve als kwantitatieve wetenschappelijke methoden, zowel met cultuurwetenschappelijke als zorgwetenschappelijke methoden en vooral op lokaal niveau, want dit veld is divers. Kortom, sectoroverstijgend is er praktijkontwikkeling en praktijkonderzoek nodig, met als doel de kwaliteit van leven van ouderen te vergroten.

Gebruik inzichten uit co-creatieve communities

De kennis en inzichten uit de communities zijn van essentieel belang voor beleidsmakers om de ingrijpende coronamaatregelen voor ouderen en cultuurmakers op een verstandige manier te kunnen versoepelen. Gebruik die inzichten en zorg dat de communities weer kunnen starten en ouderen niet verder geïsoleerd en verwijderd raken van een zinvol sociaal én cultureel leven.

Bronnen

Vond je dit artikel interessant?

Gemiddelde 4.5 / 5. totaal 8

Reageer (je reactie verschijnt na goedkeuring, vanwege spam)

Reacties (2)
Els du Rieu 22-10-2020

Via de cultuurcoach van de gemeente Enschede las ik uw artikel in haar nieuwsbrief. U schrijft over ouderen en cultuurparticipatie. Wat zijn voor u ouderen? De 80+ ers? Tot 2012 was ik werkzaam als geestelijk verzorger in de gezondheidszorg. Op mijn 53 ste werd ik inwegbezuinigd in de gezondheidszorg, belandde in de ziektewet, wewerd ontslagen, vond een nieuwe baan, behaalde in mijn proeftijd niet de gewenste resultaten wegens een niet herstelde hersenschudding, weer in de ziektewet, werd tijdens mijn reïntegratie project aangereden en kwam uiteindelijk definitief in de WIA. Geen probleem dacht ik. Ik probeerde op te knappen. Als professional zat ik in mijn vrije tijd in landelijke en plaatselijke bestuuren. Zat o.a. in het bestuur en zong in een koor voor mensen met en zonder handicap. Was als geestelijk verzorger betrokken bij een groepje dat mee deed aan een landelijk onderzoek voor de verbetering van de kwaliteit van palliatieve zorg en zat in een landelijke organisatie tegen seksueel misbruik in pastorale relaties. Naast mijn werk volgde ik een supervisoren opleiding. Door al die leuke activiteiten en al die leuke bezigheden kwam een forse streep door de nawerking en het werken aan herstel van een drietal ongelukken. Inmiddels ben ik bijna pensioen gerechtigd en is mijn partner 85. U schrijft treffend over de mogelijkheden voor 80 + voor participatie in kunst en cultuur. Daar ben ik het helemaal mee eens. Als professional en inmiddels ook als ervaringsdeskundige weet ik inmiddels hoe lastig het is om mensen uit hun eigen leefomgeving te trekken en deel te laten nemen aan groepjes, activiteiten, bijeenkomsten, cultureel aanbod. Ik ervaar in mijn dagelijks leven hoe lastig het is om mijn partner's kinderen, allen 50 + ers, te overtuigen hoe belangrijk het is dat hun vader een Neuropsychologisch onderzoek krijgt, ( twee jaar later heeft dit eindelijk plaatsgevonden terwijl het ingepland zou worden 8 weken na revalidatie van een herseninfarct), hoe lastig het is om hem ingepland te krijgen voor een behandeling ( inmiddels zegt de organisatie waar hij individuele ondersteuning van krijgt dat het npo duidelijk maakt dat hij geen 4 dagdelen per week belastbaar is en dus niet in aanmerking komt voor behandeling) en misschien komt hij in aanmerking voor aanmelding voor dagbehandeling? of deelname aan de Ronnie Garnier Muziek therapie? groep, waar hij met veel plezier deelnam aan een workshop. Kortom, als hoog opgeleidde professional en 27 jaar werkzaam in landelijk kerkelijk werk en in de gezondheidszorg, zelfs als je goed de weg weet in kennisland, is het frustrerend te ontdekken hoe moeilijk het is door de bureaucratie heen te komen om te kunnen deelnemen aan onze prachtige culturele wereld en maatschappelijke mogelijkheden.
Er is te veel afstand ontstaan tussen beleidsmakers en de gewone mensen op de werkvloer en de burgers, die er naar snakken om te participeren en moe zijn van het steeds maar weer op een wachtlijst te komen!

Met vriendelijke groet, Els du Rieu

reageer
Pieternel van Amelsvoort 02-07-2020

Beste Crétien,
Wat een fantastisch artikel heb je geschreven met de nadruk op onderbouwing, noodzaak en mogelijkheden. Ik hoop dat dit breed gelezen en gedeeld gaat worden.
En vanuit Diva Dichtbij staan we klaar om input te leveren voor onderzoek. Wij ervaren precies wat je hier formuleert, zelfs nu we zingen via Skype!

reageer
Gepubliceerd:
Deel dit artikel