Erfgoed maken en beleven

Wie zijn de vrijwilligers en beoefenaars in cultureel erfgoed?
In de erfgoedsector zijn naar schatting tussen de 100.000 en 200.000 vrijwilligers en nog veel meer beoefenaars actief. Het is dankzij hun kennis en inzet dat we kunnen genieten van het cultureel erfgoed dat Nederland rijk is in al zijn verscheidenheid.
Gepubliceerd:
Deel dit artikel

Onder vrijwilligers in erfgoed verstaan we participanten met een ondersteunende rol. Zoals een rondleider in een museum, een publieksbegeleider tijdens een evenement of een bestuurslid van een historische vereniging. We hebben het over beoefenaars in erfgoed als iemand uitvoerend of inhoudelijk actief met erfgoed bezig is. Die bijvoorbeeld molenaar is, het ambacht van papierscheppen uitoefent, de marroncultuur levend houdt, voorouderonderzoek doet of hennakunst maakt.

Beoefenaars

25% van de Nederlanders doet ‘iets’ met erfgoed, volgens het Sociaal Cultureel Planbureau. Uit historische belangstelling, passie of overtuiging, maar vaak ook om andere mensen te ontmoeten of ‘er weer bij te horen’.

De erfgoedsector is heel breed en strekt zich uit van monumenten en landschappen tot religieus erfgoed, industrieel erfgoed, maritiem erfgoed, mobiel erfgoed, materieel erfgoed (musea en archieven), immaterieel erfgoed (ambachten, tradities, rituelen en festivals), herinneringserfgoed (koloniaal verleden en WO II) en archeologie.

Er zijn net zoveel beoefenaars als dat er vormen van erfgoed zijn. Al zal niet iedereen zich altijd door die term aangesproken voelen. Zo noemt iemand die in de vrije tijd met archeologie bezig is zich bijvoorbeeld geen beoefenaar maar amateurarcheoloog. Iemand die aan voorouderonderzoek doet is een amateurgenealoog. En als je historische gebeurtenissen naspeelt ben je een re-enactor of geschiedenisspeler.

Erfgoedbeoefenaars zijn heel verschillend georganiseerd, als ze al zijn georganiseerd. Van erfgoedverenigingen en -gemeenschappen tot archeologiekoepels, heemkundekringen en historische verenigingen.

Om nieuw gebruik van oude ambachten te stimuleren, organiseert KIEN in het Openluchtmuseum in Arnhem AmbachtenLabs

Wat is een erfgoedgemeenschap?

Een erfgoedgemeenschap is een (wisselende) groep mensen, die vanuit intrinsieke motivatie en interesse voor cultureel erfgoed een sociaal verband met elkaar aangaan, zowel formeel als informeel. Voor het behoud van erfgoed en het doorgeven van passie, kennis en vakmanschap zijn deze communities of erfgoedgemeenschappen van groot belang. Immaterieel erfgoed staat bijna synoniem voor participatie.

Een erfgoedgemeenschap is volgens Erfgoed Brabant succesvol als er sprake is van saamhorigheid en iedereen welkom is. Ze moeten dynamisch zijn en zich actief openstellen voor mensen van een andere afkomst of achtergrond.

Erfgoed beoefenen vanuit huis

Veel Nederlanders doen in hun vrije tijd aan archeologie en voorouderonderzoek. Tijdens de coronapandemie waren veel vrijwilligers en beoefenaars aan huis gebonden en internet bood toen uitkomst. Via websites als velehanden.nl gaan ze van huis uit met historische documenten aan de slag. Of ze speuren via luchtfoto’s het landschap af naar archeologische vindplaatsen, zoals in het burgerwetenschapsproject Erfgoed gezocht.

Erfgoedvrijwilligers

In de museum- en erfgoedsector spelen vrijwilligers een belangrijke rol. Door hun kennis en inzet zorgen zij ervoor dat erfgoed toegankelijk en interessant is voor zoveel mogelijk mensen. Ook vormen ze door hun enthousiasme een belangrijke schakel naar een groter en meer divers publiek.

In de beleidsbrief Erfgoed telt, over het beleid tot 2021 op het gebied van erfgoed, gaf minister Ingrid van Engelshoven aan de deskundigheid van en waardering voor erfgoedvrijwilligers te willen bevorderen. Nu met corona vrijwilligers noodgedwongen thuiszitten, eenzaamheid op de loer ligt en veel kennis verloren dreigt te gaan, is deze ondersteuning harder nodig dan ooit.
Dit beleid heeft geresulteerd in de volgende regelingen en initiatieven:

  • Zichtbaarheid en waardering
    In 2020 reikte de minister de eerste Erfgoedvrijwilligersprijs uit.
  • Deskundigheidsbevordering
    De ErfgoedAcademie, de Nationale Monumentenorganisatie en Stichting Nederland Monumentenland lanceerden het e-learning platform Leer je erfgoed.
  • Onderzoek
    Het Overleg Provinciale Erfgoedinstellingen Nederland (OPEN) heeft in 2020 een onderzoek laten uitvoeren naar de rol van vrijwilligers in erfgoed bij het behouden en uitdragen van ons cultureel erfgoed.
  • Subsidieregelingen
    Het Fonds voor Cultuurparticipatie en Mondriaan Fonds hebben subsidieregelingen voor de deskundigheidsbevordering en versterking organisatiestructuur van erfgoedvrijwilligers opengesteld.

Actuele thema’s en problematiek

Veel vraagstukken die in de erfgoedsector spelen, met name bij het immaterieel erfgoed, zijn vergelijkbaar met die in de amateurkunst. Voor erfgoedvrijwilligers en -verenigingen zijn dat zoal:

  • Imago
  • Verjonging
  • Duurzaamheid en continuïteit
  • Samenwerking vrijwilligers en profs
  • Nieuwe doelgroepen
  • Inclusie en diversiteit

Tips

Hoe breid je je vrijwilligerspool uit?

  • Stel je als erfgoedinstelling of vereniging open voor nieuwe vormen van vrijwilliger zijn. Vrijwilligers verbinden zich niet meer tot ze erbij neervallen aan een organisatie, maar gaan van project naar project. De nieuwe (incidentele) vrijwilliger gaat bewuster om met tijd en kiest op basis van motivatie, levensloop en persoonlijke beleving.
  • Niet iedereen is hetzelfde. Sluit aan bij de belangstelling, kennis en (werk)ervaring van vrijwilligers. Waar zijn ze sterk in en wat is hun verhaal?
  • Zingeving, voor henzelf en de samenleving, is voor vrijwilligers dikwijls heel belangrijk. ‘Ik hoor er weer bij.’ ‘Mijn werk doet ertoe.’
  • Vrijwilligers kunnen een betekenisvolle rol spelen bij de verbinding van lokale gemeenschappen met hun erfgoed (lokale betrokkenheid). Vaak hebben ze een persoonlijke emotionele binding met een instelling of gebouw.
  • Zorg voor meer inclusie & diversiteit. Vrijwilligers van een andere afkomst, trekken ook een ander, meer divers publiek.

Hoe verbind je vrijwilligers aan je museum of erfgoedinstelling?

  • Creëer een veilige omgeving waarin iedereen wordt gezien en gehoord.
  • Zorg voor een wij-gevoel. Professionals en vrijwilligers zijn gelijkwaardig en moeten het samen doen.
    Maar: als iedereen gelijk is, wie is dan de expert?
  • Neem een ondersteunende, coachende rol aan als erfgoedprofessional.
  • Ga co-creatief te werk. Geef vrijwilligers het gevoel van eigenaarschap.
  • Zorg voor een goede dynamiek tussen de vrijwilligers onderling.
  • Geef inspraak. Laat vrijwilligers actief meedenken met het vrijwilligersbeleid.
    Maar: wat vrijwilligers belangrijk vinden, hoeft niet met de wensen van je organisatie overeen te komen.
  • Schep een band met vrijwilligers en toon waardering. Door bijvoorbeeld het organiseren van een uitje of het aanbieden van een verdiepende cursus.
    Maar: niet iedere vrijwilliger is in ontwikkeling geïnteresseerd.
  • Faciliteer ontmoeting van vrijwilligers en leren van elkaar.
    Maar: niet iedere vrijwilliger wil kennis en ervaringen delen.

Meer weten over erfgoedbeoefenaars en -vrijwilligers

Beoefenaars erfgoed

Vrijwilligers erfgoed

Foto bovenaan: vrijwilligers in de handwerkplaats in het Zeeuws Museum | Foto: Zeeuws Museum

Vond je dit artikel interessant?

Gemiddelde 0 / 5. totaal 0

Reageer (je reactie verschijnt na goedkeuring, vanwege spam)

Reacties (0)
Praat verder over dit onderwerp met deze expert(s):
Joost Groeneboer
Joost Groeneboer
Functie: Specialist Cultuurparticipatie
Expertise: cultuur- en erfgoedinstellingen,diversiteit en inclusie
joostgroeneboer@lkca.nl
030 - 711 51 25
Bekijk alle experts
Gepubliceerd:
Deel dit artikel