Erfgoed, zorg en welzijn

Kennisdossier
Actief erfgoed beleven heeft een positief effect op gezondheid en welzijn. Het brengt mensen samen en zorgt ervoor dat de snel veranderende omgeving vertrouwd blijft.
Gepubliceerd:
Deel dit artikel
We zetten erfgoed steeds meer in in zorg en welzijn, bijvoorbeeld bij dementie of ter voorkoming van eenzaamheid.

In dit kennisdossier:

Wat is erfgoed?

Er bestaat niet één definitie van wat cultureel erfgoed is. Het is een heel dynamisch begrip, want wat we willen bewaren verandert met de tijd. In de erfgoedsector leeft momenteel sterk de vraag wie bepaalt wat erfgoed is. Zijn dat de musea en erfgoedinstellingen of zijn dat de mensen, jij en ik zelf?

Over het algemeen worden onder cultureel erfgoed die zaken of gebruiken verstaan waarmee we ons identificeren en die we willen bewaren voor toekomstige generaties. Je kunt grofweg onderscheid maken in materieel en immaterieel erfgoed. En materieel erfgoed kun je weer onderverdelen in roerend erfgoed (bijvoorbeeld museumcollecties, archieven, bibliotheken etc.) en onroerend erfgoed (bouwwerken, landgoederen, etc.). Bij immaterieel erfgoed hebben we het over minder ‘tastbare’ zaken die we willen veiligstellen, zoals ambachten, dialecten, tradities, rituelen, feesten en verhalen.

Je kunt erfgoed vanuit verschillende perspectieven bekijken. Wat voor de een voor altijd bewaard moet blijven, mag voor de ander weg. Hoe ga je om met beladen erfgoed, zoals dat van ons koloniaal verleden? Hoe ga je daarover in dialoog?

Wat is erfgoedparticipatie?

Naast erfgoededucatie is er steeds meer aandacht voor erfgoedparticipatie, dus zelf actief iets met erfgoed doen. En er vindt een verschuiving plaats van erfgoed in stand houden naar erfgoed inzetten voor maatschappelijke doeleinden. De tendens is dat mensen via participatieprojecten en burgerinitiatieven steeds meer bij hun erfgoed betrokken raken.

Het Verdrag van Faro dat Nederland van plan is te ratificeren benadrukt de waarde van erfgoed en stelt de betrokkenheid van burgers bij erfgoed centraal. Als mensen iets als erfgoed ervaren, dan is het al gauw erfgoed. Ook in de nieuwe Omgevingswet, die op 1 januari 2022 in werking treedt, is voor burgers een grotere rol weggelegd bij het bepalen van wat erfgoed is.

Erfgoedvrijwilligers en -beoefenaars

Naast professionals draait de museum- en erfgoedsector op honderdduizenden vrijwilligers. Door hun kennis en inzet zorgen zij ervoor dat erfgoed toegankelijk en interessant is voor een zo groot en divers mogelijk publiek. En er zijn nog veel meer beoefenaars, mensen die in hun vrije tijd actief iets met erfgoed doen. Er zijn net zoveel soorten beoefenaars als dat er vormen van erfgoed zijn, van immaterieel erfgoed tot voorouderonderzoek en archeologie.

Erfgoed, gezondheid en welzijn

Het besef dat erfgoed een positief effect kan hebben op de gezondheid en het welzijn van mensen neemt toe. Net als kunst kunnen we erfgoed inzetten bij bijvoorbeeld dementie of het tegengaan van eenzaamheid. Ook wordt onderzocht hoe erfgoed bij kan dragen aan het herstel van psychisch kwetsbare mensen en de re-integratie van jongeren met een achterstand op de arbeidsmarkt.

Erfgoed en dementie

Musea en erfgoedinstellingen ontwikkelen passend aanbod voor mensen met dementie en hun mantelzorgers. Dat lijkt een logische stap; erfgoed werkt immers met het ‘geheugen’.

Objecthandling en storytelling kunnen de hersenen en opgeslagen herinneringen van oudere en/of demente mensen activeren. Het delen van verhalen en herinneringen staat centraal. Deelnemers doen nieuwe contacten op en krijgen het gevoel er weer bij te horen. Hun sociaal isolement wordt kleiner.

Bij object handling staat de therapeutische waarde van objecten voorop. Actief bezig zijn met objecten en deze aanraken stimuleert het welbevinden. Waar mensen niet in staat zijn naar musea en erfgoedinstellingen te komen, gaan deze met herinneringskoffers bij zorginstellingen langs.

Bij storytelling draait het om het oproepen van emoties. Het doel is mensen met een verhaal te raken, zodat ze het beter begrijpen en onthouden. Storytelling brengt verhalen dichterbij en smeedt daarmee een band tussen erfgoed en publiek.

Activeringsprogramma’s

Voor psychisch kwetsbare mensen, vroegtijdig schoolverlaters, ex-delinquenten of mensen met een achterstand op de arbeidsmarkt zijn er projecten om hun weerbaarheid en veerkracht te vergroten. Re-integratie in de samenleving is daarvan meestal het doel. Het werken met erfgoed zou een gunstig effect hebben op hun herstel.
Bij jongeren werken vooral activeringsprogramma’s in een wat ‘stoere’ monumentale omgeving, zoals een oud fort, politiebureau, kazerne of brouwerij. Deze plekken spreken tot de verbeelding. Je kunt er structuur en ritme hervinden en werkervaring opdoen.

Werkzame elementen van erfgoed

  • Door samen over erfgoed te praten, doe je nieuwe sociale contacten op.
  • In de vertrouwde omgeving van een erfgoedinstelling, museum of archief kunnen deelnemers vrijuit hun gevoelens uiten en kwetsbaarheid tonen.
  • Met het delen van herinneringen en persoonlijke verhalen, kweek je begrip voor elkaar.
  • Het ontmoeten van lotgenoten/gelijkgestemden haalt mensen uit hun isolement.
  • Mensen doen nieuwe, positieve ervaringen op. Dat versterkt hun veerkracht en weerbaarheid.
  • Het creatief vermogen en de concentratie van deelnemers nemen (tijdelijk) toe.

Tips: succes- en faalfactoren

  • Ontwikkel passend aanbod voor je doelgroep(en). Zoek daarbij samenwerking binnen het sociaal domein.
  • Creëer een veilige omgeving waarin iedereen elkaar respecteert en al het besprokene binnenkamers blijft.
  • Stel je als begeleider open op en schep een vertrouwensband.
  • Laat bestaande kaders los. Ga uit van iemands mogelijkheden, niet beperkingen.
  • In kleinere groepen durven mensen eerder hun kwetsbare kant te laten zien.
  • Langlopende programma’s zijn vaak effectiever (maar ook duurder) dan korte eenmalige projecten. Dus start klein, maar denk groot.
  • Het proces is doorgaans belangrijker dan het eindresultaat.

Impact meten

Hoe meet je geluk, hoe meet je veerkracht, hoe meet je levenskwaliteit? Het effect van erfgoedprojecten op het welzijn en de gezondheid van mensen laat zich moeilijk in cijfers vangen. Het proces dat de deelnemers doorlopen en hun ervaringen zijn vaak belangrijker dan het eindresultaat. Toch is meten cruciaal voor meer draagvlak, het aangaan van samenwerkingen en het vinden van financiering.

Hoe meet je dit soort interventies met cultureel erfgoed dan? En welke problemen kom je tegen als je de effecten wilt meten? In België deed het Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed FARO verschillende ervaringen op. Bart de Nil, hun expert op dit gebied, is voor een evident based approach: ‘Het continu in kaart brengen van de uitkomsten en evalueren van je aanpak is van essentieel belang. Alleen op die manier kun je een duurzaam en betekenisvol maatschappelijk verschil maken.’

Wat werkt wel en wat niet? Die vraag stond centraal tijdens de LKCA-bijeenkomst Lessen in Levenspit met Bart de Nil.

Erfgoed verbindt

Door samen te bepalen wat erfgoed is, kunnen mensen zich er beter aan verbinden. Of je nu een ambacht uitoefent, vrijwilliger bij een museum bent of amateurarcheoloog, erfgoed brengt je letterlijk en figuurlijk bij elkaar.

Erfgoed heeft vooral bestaansrecht als mensen zich erin kunnen herkennen en als het dicht bij de eigen belevingswereld staat. In reactie op commercialisering en globalisatie vindt een tegenbeweging plaats naar meer kleinschaligheid, authenticiteit en terug naar de buurt.

Brug naar eigen omgeving

Plaatselijke en regionale musea en erfgoedinstellingen kunnen een betekenisvolle rol spelen bij het aanpakken van maatschappelijke problemen en zorgen voor een ‘wij-gevoel’. Met hun collecties en activiteiten verbinden ze inwoners met het DNA van hun dorp of stad. Met name archieven slaan een brug naar hun directe omgeving, omdat ze het lokale erfgoed en verhalen van de plaatselijke bevolking verzamelen. De geschiedenis van een dorp, wijk of buurt vormt een belangrijk onderdeel van hun identiteit.

Oog en oor voor wat er leeft

Ook musea kunnen veel betekenen voor de sociale veerkracht in de buurt of omgeving waar ze staan. Wat een museum is of zou moeten zijn staat voortdurend ter discussie. Het goed beheren van collecties en het maken van tentoonstellingen alleen biedt niet langer genoeg bestaansrecht. Om maatschappelijk relevant te zijn, moeten musea meer naar buiten treden en actief moeite doen om nieuwe doelgroepen te bereiken. Maar in de eerste plaats moeten ze oog en oor hebben voor wat er onder de (plaatselijke) bevolking leeft.

Participatie

Om de collectie en immaterieel erfgoed aan elkaar te verbinden, doen musea, archieven en andere erfgoedinstellingen steeds meer een beroep op lokale communities, erfgoedgemeenschappen en -beoefenaars zelf. Met name bij stadsmusea is participatie bijna niet meer weg te denken uit hun collectiebeleid. Zo verzamelt Imagine IC samen met de inwoners het dagelijks leven (en nachtleven) van de Amsterdamse Bijlmermeer. En Museum Rotterdam voegt jaarlijks 50 objecten, personen en organisaties die nú geschiedenis schrijven aan de ‘actieve collectie’ toe.

Echt Rotterdams Erfgoed

Foto bovenaan: Van Abbe Museum

Vond je dit artikel interessant?

Gemiddelde 0 / 5. totaal 0

Reageer (je reactie verschijnt na goedkeuring, vanwege spam)

Reacties (0)
Praat verder over dit onderwerp met deze expert(s):
Joost Groeneboer
Joost Groeneboer
Functie: Specialist Cultuurparticipatie
Expertise: cultuur- en erfgoedinstellingen,diversiteit en inclusie
joostgroeneboer@lkca.nl
030 - 711 51 25
Bekijk alle experts
Gepubliceerd:
Deel dit artikel