Dit is een artikel uit de Cultuurkrant, editie 39.

Is de coronapandemie inmiddels geschiedenis geworden? Iets waar we op terugkijken als historische gebeurtenis? In ieder geval is dit iets dat wat de parlementaire enquêtecommissie Corona doet. De nadruk ligt op volksgezondheid, en specifiek op de wijze waarop politieke afwegingen zijn gemaakt tussen het gezondheidsbelang en andere maatschappelijke belangen. Daarbij is er terecht veel oog voor de schoolsluitingen, maar niet of nauwelijks voor de maatschappelijke belangen van het beoefenen en het bezoeken van kunst en cultuur. Terwijl de politieke besluitvorming ook het culturele leven hard heeft geraakt.

Niet voor niets schreef het SCP midden in de pandemie en de lockdowns een beleidssignalement met daarin twee toekomstscenario’s voor het culturele leven. Die waren opgehangen aan twee centrale vragen: wat als de pandemie voorbijgaat, en wat als ze blijft? Het antwoord kort door de bocht: bij het snel voorbijgaan zou het culturele leven waarschijnlijk met horten en stoten weer worden opgepakt. Een blijvende pandemie zou het culturele leven van mensen fundamenteel en voorgoed veranderen.

In het laatste scenario kwam er onder andere een rem op ‘de aandrang om in een koor of een band te zingen’ en op het aanbod van verenigingen, scholen en docenten voor cultuurbeoefening. Ook zou er met betrekking tot museumbezoek ‘een neerwaartse wisselwerking ontstaan tussen animo en aanbod’.

De hemel zei geprezen, corona is grotendeels verslagen; we zitten in het eerste scenario. Maar in hoeverre kreeg het SCP gelijk en is het culturele leven inderdaad weer opgepakt na de opheffing van de beperkende maatregelen in het voorjaar van 2022?

Volgens de laatste Vrijetijdsomnibus en de Monitor Amateurkunst ligt het aandeel kunstbeoefenaars ruwweg weer op het niveau van 2019. Wel worden er minder lessen gevolgd dan vóór de pandemie. Dit lijkt een trend die al eerder is ingezet, maar corona kan deze hebben versterkt. In juni 2018 volgde nog 33 procent van de beoefenaars lessen, of het nu off- of online was. (Leren via YouTubevideo’s is hierin niet meegenomen, red.) Dat zakte naar 21 procent in het coronajaar 2020 en naar 16 procent in 2022. Een halvering in een tijdsbestek van vier jaar! Uit de laatst beschikbare cijfers blijkt dat het aandeel in 2024 op 17 procent lag; er was geen herstel na de pandemie.

Eenzelfde trend is zichtbaar bij de amateurkunstverenigingen. In 2018 was 17 procent van de beoefenaars lid, in 2020 15. In 2022 12 en in 2024 11 procent.

Hoe zit ’t met het bezoek aan cultuur? Dat daalde door de sluiting van musea, theaters en andere culturele instellingen in 2020 sterk. Maar volgens dezelfde Vrijetijdsomnibus lag het in 2024 weer op hetzelfde niveau als in 2018 en eerdere jaren.

Toch is dat niet het hele verhaal. Scholen hebben de weg terug naar de musea nog niet helemaal gevonden, blijkt uit de Museumstatistiek van CBS en de Museumvereniging. Het aantal bezoeken uit het basisonderwijs lag in 2019 nog op 1.191.000 scholieren. In 2020 waren het er nog maar 375.000. Vanaf 2022 begon het aantal weer te stijgen, maar in 2024 bleef het steken op 965.000. Een daling van 19 procent ten opzichte van 2019.

Hetzelfde geldt voor het voortgezet onderwijs. In 2019 gingen 1.019.000 middelbare scholieren met school naar een museum, in 2020 waren het er nog 259.000. In 2024, toen alles weer open was, beduidend meer: 737.000. Maar al met al is dit toch een daling van 28 procent ten opzichte van 2019. Opmerkelijk, want musea willen scholieren met open armen ontvangen. Het aandeel musea met educatieve programma’s voor het onderwijs lag in 2023 zelfs hoger dan vóór het uitbreken van de pandemie.

 Misschien heeft dit wat tijd nodig of versterkte corona een al bestaande trend. Al in het jaar vóór het uitbreken van de pandemie kwam er een einde aan de groei van het aantal schoolbezoeken. Wellicht komt het door het veranderende cultuuronderwijs, waar de nadruk minder komt te liggen op bezoek en consumeren en meer op zelf creëren en reflecteren. De vernieuwing van het vak CKV in het schooljaar 2017-2018 kan de musea parten spelen. Het verplichte aantal bezoeken aan culturele activiteiten werd losgelaten en er kwam meer aandacht voor eigen onderzoek en reflectie.

De breuk die corona in onze sector heeft teweeggebracht, is nog niet helemaal hersteld. Mogelijk heeft corona echt tot nieuwe ontwikkelingen geleid – of zijn eerder ingezette trends erdoor versneld. In dat laatste geval werkt de pandemie als katalysator, als versneller van een toekomst met minder kunstlessen in de vrije tijd, minder amateurkunstverenigingen en mogelijk minder scholieren in musea.

Dit past prima bij het SCP-scenario waarbij we er niet in zouden slagen corona te verbannen. Maar wacht eens even: van dat virus zijn we grotendeels af! Welk virus beïnvloedt dan nu de cultuurbeoefening in ons land?