Dit is een artikel uit de Cultuurkrant, editie 38, juni 2026.

Betere kwaliteit van leven en zorg, minder kosten en meer maatschappelijke opbrengsten, meer inclusie en participatie van ouderen, meer (creatief) personeel, vermindering van werkdruk en toename van werkplezier. Dat zijn de voorspelde opbrengsten van het tweede ‘pad’ dat onderzoeker Crétien van Campen schetst in de Toekomstverkenning Zorg en Cultuur (zie kader). Creatieve zorg zoals hij die omschrijft moet helpen in de strijd tegen het veelbesproken, verwachte en gevreesde zorginfarct. 

Is het al te fraaie toekomstmuziek, of zijn de (relatief) nieuwe inzichten al doorgedrongen tot zorginstellingen en andere organisaties die zich richten op de zorg voor de oudere mens?  

In de Toekomstverkenning wordt een aantal best practices genoemd, instellingen waar kunst en cultuur als onderdeel van zorg worden gezien. Vitalis is daar een van. Met een aantal locaties in de regio groot Eindhoven biedt het diverse vormen van ouderenzorg, van revalidatie tot inwonend en hospiceverpleging. 

Maaike Mul is cultuuraanjager bij Vitalis, dat als een van de weinige organisaties in Nederland een dergelijke functie vast in eigen huis heeft. ‘We zijn bij Vitalis met zijn drieën. Daaraan zie je al dat bestuur en directie echt kunst- en cultuurminded zijn. We maken deel uit van de managementteams en op bijna alle afdelingen worden onze programma’s structureel in de budgetten opgenomen.’

Voorheen, vertelt zij, waren de activiteiten afhankelijk van wisselende financiering, maar nu kan er vooruit gepland worden. Wel komt het geld nog uit diverse ‘potjes en subsidies’; Wet langdurige zorg (Wlz), Wijkverpleging (Zvw) en deels ook Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). ‘Het is van alles.’

‘Ik vind de kunstenaarsmindset heel belangrijk. Wat is dat? Het gaat erom dat mensen zich verwonderen, anders gaan kijken en zich dingen gaan afvragen. Bij een handwerkclubje maakten de deelnemers – geniále ambachtelijke handwerksters – altijd hetzelfde: engeltjes met Kerst, kuikentjes met Pasen. De opdracht om bijvoorbeeld eens alleen een vleugel te maken, maar dan heel groot, zette echt iets in beweging. ‘Ik ga steeds vrijer denken!’, zei een deelneemster.’

Mul illustreert de mindset met nog een voorbeeld. Een artist in residence van de Fontys Hogeschool zag de grote werkdruk waarmee Vitalis-medewerkers te maken hebben en bedacht een oefening. ‘Een uur vertragen. In een langzaam tempo lopen, iedereen groeten, de tijd nemen voor bewoners, rustig reageren als er wordt gebeld. Wij dachten: dat wordt een ramp. Maar wat bleek tot onze verbazing; bewoners belden minder. Zoiets ontstaat door anders denken. Kunstenaars geven soms antwoord op vragen die wij onszelf niet meer stellen.’

De creatieve zorg die Crétien van Campen in de Toekomstverkenning noemt, is dus niet alleen gunstig voor ouderen: het verhoogt ook het werkplezier en vermindert daadwerkelijk de werkdruk van de medewerkers. 

Het idee om de wijken in te trekken ontstond toen zij toenemende sociale armoede zagen als gevolg van het beleid om ouderen langer thuis te laten wonen. Ook vonden ze dat het aanbod van creatieve activiteit niet altijd goed aansloot op de behoefte. Kunst: ‘Gechargeerd gezegd: bij de dagbesteding werd gesjoeld en gebingood. Wij wilden echt leuke, creatieve dingen, activiteiten die uitdagen en aansluiten bij de individuele interesse.’

Natuurlijk worden er bij de dagbesteding tegenwoordig ook andere dingen gedaan. Mul organiseerde bijvoorbeeld een popkoor, iets waar je bij ouderen misschien niet meteen aan denkt. Maar de ouderen van nu hebben de opkomst van Elvis en The Beatles en alles erna bewust meegemaakt.  

Bij Fit-ART treden Posthumus en Kunst op als faciliteerders; zij regelen alles rond de activiteiten die door professionele kunstenaars worden geleid. Behalve creatieve clubs en workshops in de wijken organiseert Fit-ART ook huisbezoek voor mensen die niet naar een wijkcentrum kunnen of willen komen. Kwiekmakers heet het programma waarin kunstenaars ‘aan de keukentafel’ met een oudere onderzoeken wat het best bij hem of haar past, waarna ze aan de slag gaan. Intussen kijken Posthumus en Kunst of er een geschikte club is. ‘Zo bouwen we een duidelijk einde in: na zes keer gaat iemand, als hij wil, naar een clubje. De kunstenaar gaat de eerste keer mee om het minder eng te maken.’

Het indrukwekkende aanbod is geen sinecure om financieel te realiseren. Posthumus: ‘We schrijven ons een slag in de rondte voor subsidies bij fondsen en gemeenten. Dat blijft lastig; kunst en cultuur zijn lastiger te financieren dan zorg. Soms krijgen we te horen: het is de keuze van de mensen zelf, dus dan moeten ze het ook zelf maar betalen.’

De resultaten van creatieve zorg zoals door Vitalis en Fit-ART geleverd lijken nog niet altijd indruk te maken, ook al stapelt het wetenschappelijk onderwijs zich op. Voor Mul, Posthumus en Kunst is het gunstige effect duidelijk. Mul zag hoe een vrouw nadat zij met grote huiver in een van de locaties van Vitalis kwam wonen – zorgcentra hebben nog altijd geen beste reputatie – haar vriendinnen begon uit te nodigen: ‘Kom ook! Het werd een soort studentenhuis voor ouderen.’

Posthumus hoorde van een huisarts dat hij de patiënten die deelnamen aan een activiteit van Fit-ART al een half jaar niet had gezien. Dat is winst en besparing tegelijk. Maar waar komt die winst terecht? Posthumus: ‘Een wethouder zei: de voordelen vallen niet in mijn laatje, maar in die van de zorgverzekeraar. Laat die dan ook betalen.’

Mul ziet ook dat zorgverzekeraars nog niet meebewegen in de transitie, terwijl een investering in creatieve zorg naar schatting vier keer zoveel maatschappelijke opbrengsten oplevert. Penny wise, pound foolish dus.

Mul: ‘Wij zeggen: proza in plaats van Prozac. De verzekeraars hebben minder kosten doordat er dankzij de creatieve zorg minder beroep komt op vergoedingen. Ik hoop echt dat als ik straks oud ben, dat ik niet alleen naar de fysiotherapeut kan, maar ook naar een kunstenaar. Ik geloof heilig dat die bijdraagt aan het mentale welzijn.’

Kunst veert op: ‘Dát willen we dus wel aan Den Haag meegeven: verplicht de zorgverzekeraar meer te investeren in deze vorm van preventie. Verzekeraars denken nog veel te veel in ziekte en zorg.’ Posthumus: ‘We moeten de revolutie beginnen! Laten we de A12 bezetten!’

Neem een gratis abonnement op de Cultuurkrant en verdiep je in actualiteiten, achtergronden en praktische adviezen over cultuur op school, in de vrije tijd of in de zorgsector.