Wat gebeurt er wanneer je kunst en burgerschap samenbrengt binnen het onderwijs? Welke nieuwe vormen van leren, denken en handelen kunnen ontstaan op het snijvlak van creativiteit, maatschappelijke betrokkenheid en activisme? En wat vraagt het van (toekomstige) docenten om niet alleen kennis over te dragen, maar ook zelf actief bij te dragen aan de vormgeving van burgerschap?

Deze vragen vormden het uitgangspunt van de driejarige pilot van de minor Dealing with the Real Stuff – een samenwerking tussen de docentenopleiding Beeldende Kunst en Vormgeving (Breitner Academie, Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten), de opleiding Leraar Maatschappijleer (Hogeschool van Amsterdam), kunst en cultuurplatform Framer Framed en CASE (Centre for Arts & Sciences Education).

In de minor kregen studenten kunst en maatschappijleer ruimte om te experimenteren met artistiek activisme, interdisciplinair lesontwerp en collectief onderzoek. De pilot was meer dan een onderwijsproject; het werd een oefenplek voor een nieuw type docentschap waarin maatschappelijke betrokkenheid, artistieke verbeelding en pedagogisch engagement samenkomen. Kunst bleek daarbij een bijzondere ingang tot burgerschapsonderwijs.

Artistieke praktijken maken maatschappelijke vraagstukken voelbaar, tonen alternatieve perspectieven en nodigen uit tot dialoog, reflectie en actie. Ze maken het mogelijk om thema’s niet alleen cognitief, maar ook lichamelijk, emotioneel en relationeel te ervaren. Een voorbeeld is de Spiegel Barricade van Tools for Action: een sociale sculptuur van zilverkleurige, reflecterende, opblaasbare blokken die binnen enkele seconden tot een barricade gevormd kunnen worden (zie figuur 1).

In de minor werkten studenten gezamenlijk aan artistieke en educatieve projecten om vakoverstijgend kunst- en burgerschapsonderwijs te ontwikkelen. Breitner-studenten realiseerden interventies in de publieke ruimte (zie figuur 2 en 3), terwijl studenten van beide opleidingen interdisciplinaire workshops ontwierpen en uitvoerden voor derdejaars vmbo-leerlingen van het Montessori Lyceum Oostpoort.

Deze focus op vmbo is bewust: waar burgerschapsonderwijs op havo en vwo vaak draait om het vormgeven van de samenleving, ligt het op het vmbo vooral bij het invoegen in bestaande structuren (Nieuwelink, 2023, p. 47). Door deze keuze willen we expliciet ruimte maken voor actief burgerschap op het vmbo, omdat het stimuleren van kritisch denken en maatschappelijke betrokkenheid hier nog te weinig aandacht krijgt.

In de publicatie Dealing with the Real Stuff delen we de lessen die we in die drie jaar hebben geleerd. Zo was er helemaal aan het begin van de minor de droomworkshop onder begeleiding van kunstenaar/activist Bambí Benkö, waarin collectiviteit en samenwerking centraal stonden. Ons oorspronkelijke idee was om een sleep-in te houden met studenten en docenten op locatie, maar dit stuitte op bezwaren van de schoolleiding vanwege zorgen over sociale veiligheid. Ook de studenten vonden dit een nogal spannende onderneming, aangezien ze elkaar — en vooral ons — nog niet (zo goed) kenden.

Na overleg binnen het collectief (bestaande uit studenten en docenten) kozen we voor een aangepast plan: een online bijeenkomst voor het slapengaan, met een door Bambí begeleide visualisatie (zie figuur 4).

Tijdens een gezamenlijk ontbijt en de workshop de volgende ochtend deelden studenten en docenten hun dromen van de afgelopen nacht en werd gezamenlijk één droom ‘geopend’. Het doel van deze oefening was tweeledig: studenten en docenten leren elkaar op een andere, meer persoonlijke manier kennen en worden zich bewust van het onderbewuste als bron van creativiteit.

Studenten bleken het gezamenlijk ontbijten en het gesprek over dromen en persoonlijke drijfveren als verbindend te ervaren. Een student merkt op: “Door het over dromen te hebben en deze te delen, ga je meteen de diepte in.” Ook wordt de informele opzet van de workshop gewaardeerd; studenten beschrijven deze als “minder schools” en “met meer ruimte voor gesprek dan in een reguliere les”, wat uitnodigt tot actieve deelname.

De workshop legt de basis voor een groepsdynamiek waarin vertrouwen, openheid en gedeelde reflectie kunnen groeien. Daarnaast fungeert zij als inhoudelijke en pedagogische bron van inspiratie, mede gebaseerd op het boek Rest Is Resistance (2022) van Tricia Hersey. Zij beschrijft rust en slapen als een daad van verzet tegen een cultuur die productiviteit en uitputting centraal stelt, waardoor er ruimte ontstaat om stil te staan en kritisch na te denken. De droomworkshop laat zien dat vertraging en reflectie even belangrijk zijn als actie, en biedt inspiratie voor studenten om deze aanpak in hun eigen onderwijs te gebruiken.

Ook kan dit gedachtengoed een tegenwicht bieden tegen de mentale druk op jongvolwassenen en de hypernerveuze samenleving waarin voortdurende prikkels de norm zijn. Door rust en vertraging als didactisch uitgangspunt te nemen, ontstaat ruimte voor kritische reflectie, aandachtige betrokkenheid en veerkracht – kwaliteiten die essentieel zijn voor hedendaags burgerschap.

Om dit te realiseren, zou het onderwijs minder nadruk moeten leggen op directe resultaten en bewust tijd inbouwen voor experiment, dialoog en persoonlijke beleving. Zo krijgen studenten ruimte om resultaatgerichtheid los te laten, toeval te omarmen, onzekerheid te onderzoeken en kwetsbaarheid te ervaren. Door te dromen leren ze bovendien alternatieven te verbeelden – een belangrijke artistieke vaardigheid om de toekomstige wereld op nieuwe manieren vorm te geven.

De publicatie Dealing with the Real Stuff is gebaseerd op een gelijknamige driejarige minor waarin de opleidingen Docent Beeldende Kunst en Vormgeving (Breitner Academie, Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten), Leraar Maatschappijleer (Hogeschool van Amsterdam) en platform voor kunst en cultuur Framer Framed samenwerkten. Gecoördineerd door CASE (Centre for Arts & Sciences Education). Nathalie Roos leidde dit project.

De publicatie is bedoeld als inspiratiebron én als praktisch handvat voor docenten en opleiders die aan de slag willen met vakoverstijgend kunst- en burgerschapsonderwijs. Er staan tools in, en uitnodigingen om zelf te experimenteren.

De publicatie is te bestellen via deze link.