Cultuur is wel/niet essentieel

Gepubliceerd:
Deel dit artikel
We kunnen best een dagje zonder cultuur, dus cultuur is niet essentieel, zo redeneerde minister Hugo de Jonge. Henri Swinkels weet dat het zo simpel niet is. Alleen via cultuur kunnen mensen zin geven aan hun leven en aan hun plaats in een samenleving. En daarmee is cultuur essentieel voor onze toekomst.

Door Henri Swinkels

Koninklijke schouwburg met spandoek 'we missen jullie'
Hartenkreet Koninklijke Schouwburg, foto: Roel Wijnants, Flickr.com

Festivalbezoek, borrelen op een terras, sporten en natuurlijk op bezoek bij opa en oma, inclusief knuffel. Vraag Nederlanders wat ze het meest gemist hebben tijdens de lockdown, en dit zijn de activiteiten die het meest worden genoemd. Je ziet ook al snel in welke ‘bubbel’ de enquête is afgenomen. Sporters missen vooral hun sport. Borrelaars hun borrelmoment. Opa’s, oma’s en (klein)kinderen missen elkaar. Dit soort wat-heb-je-het-meest-gemist-lijstjes lijkt ons op het spoor te willen zetten van wat echt belangrijk is in het leven. Want ergens geloven we dat je pas ervaart hoe belangrijk iets voor je is, als het er niet meer is.

Deze lockdown vormt dan een unieke gelegenheid om te ontdekken wat essentieel is in je leven en wat je, als het er op aan komt, best wel kunt missen. Zelfs demissionair minister de Jonge gelooft in deze volkswijsheid. Hij noemde cultuur niet essentieel, want: ‘Stel je voor dat je een dag zonder zou moeten, dan kan dat’.

Maar deze redenatie is een drogredenering die bekend staat als de attribute substitution bias (Daniel Kahneman). Als we een vraag krijgen waarvan we het antwoord niet weten, vervangen we deze vraag door een vraag die we wel kunnen beantwoorden. Zo wordt hier de moeilijke vraag of cultuur essentieel is, vervangen door de eenvoudige vraag: kun je cultuur een dag missen? Daarop kunnen we wel een antwoord geven. Al zegt dat antwoord niet zoveel over de oorspronkelijke vraag. 

Inmiddels betreurt De Jonge zijn uitspraak. Cultuur blijkt toch essentieel. De minister ziet nu hoe belangrijk het is dat het werk van kunstenaars en theatermakers ‘het leven mooi maakt’. Dit eerherstel zal menig cultuurliefhebber gelukkig stemmen, maar als we heel eerlijk zijn is ook de vraag of cultuur het leven mooi maakt een vereenvoudiging van die ongemakkelijke vraag: is cultuur essentieel?

Maar wat, als we het eens omdraaien. Als we cultuur niet laten strijden met andere domeinen om een toppositie in het lijstje relevant, essentieel, belangrijk of onmisbaar. Welke betekenis krijgt cultuur dan in ons dagelijks leven? Dan zien we dat kunst en cultuur een rol spelen bij zingeving, het creëren van gemeenschappelijkheid en bij het oplossen van complexe vraagstukken. Drie waarden van cultuur die innig met elkaar verbonden zijn.

Zingeving

Alleen via cultuur kunnen mensen zin geven aan hun leven en aan hun plaats in een samenleving. Dat is met overtuiging de allerbelangrijkste waarde van cultuur. (De waarde van cultuur, Pascal Gielen e.a. RUG, 2014). Het afgelasten van culturele activiteiten en het vrijwel volledig stilvallen van de (amateur) kunstbeoefening heeft deze ‘infrastructuur voor zingeving’ tijdelijk buiten werking gesteld. Dat treft ons allemaal, maar slaat extra hard aan bij de leeftijdsgroep die als geen ander zoekende is naar de zin van het leven en hun plaats in de samenleving: jongeren.

De enorme stijging van het aantal meldingen van kinderen en jongeren die lijden aan stress, depressie en burn-out is er vast niet door te verklaren, maar zeker is dat een spoedig herstel van de culturele sector kan helpen weer zin aan je leven te geven en je plaats in de samenleving te (her)ontdekken.

Gemeenschappelijkheid

Het is bekend dat de deelname aan culturele activiteiten niet alleen de sociale banden binnen de eigen groep versterkt, maar ook de sociale banden met vreemden of onbekenden. Niet onbelangrijk zou je zeggen in een tijd waarin we de polarisatie alleen maar zien toenemen. Maar de veilige plek of het podium waar we onze verschillen bezien vanuit een gemeenschappelijk perspectief is gesloten of ontbreekt. In de wat-heb-je-het-meest-gemist-lijstjes vinden we vooral ontmoetingen binnen de eigen ‘bubbel’. De brug naar vreemden, onbekenden en andersdenkenden wordt daar niet vanzelf geslagen. Het zou ons bewust moeten maken van de noodzaak dat cultuur voor iedereen bereikbaar en toegankelijk is. 

Complexe vraagstukken

Maar de coronacrisis heeft ook duidelijk gemaakt dat de wereld waarin we leven niet overzichtelijk en maakbaar is, maar complex en onvoorspelbaar. zelfs de wetenschap heeft niet op alle vragen een pasklaar antwoord. Minister-president Rutte stelde vorig jaar: ‘met 50% van de kennis, nemen we 100% van de besluiten’. Hetgeen de vraag oproept waarop die andere 50% dan gebaseerd is. Dat moet wel iets van een voorgevoel, en plotselinge ingeving of intuïtie zijn. Gaandeweg werden het experimenten en soms zelfs een gok.

Het onderschrijft hoe belangrijk het is dat we niet alleen de focus leggen op kennis, maar beter leren omgaan met onzekerheid, om te vertrouwen op onze intuïtie en experimenteren en uitproberen als vaardigheid ontwikkelen. De coronacrisis is daarmee feitelijk een enorm pleidooi om binnen- en buitenschools culturele vaardigheden veel meer aandacht te geven in de ontwikkeling van onze kinderen en het belang van kunst en cultuur niet te bediscussiëren, maar een vanzelfsprekende positie te verlenen in onze samenleving.

Het gaat dus niet om een wet waarin we vastleggen of cultuur wel/niet essentieel is. Er is meer behoefte aan een wet die borgt dat we onze creatieve gave in onze de samenleving behouden en voluit ontwikkelen. Cultuur zou geen strijd moeten zijn, maar een vanzelfsprekendheid.

Dat zou voor onze toekomst wel eens essentieel kunnen zijn.


p.s.: In Brabant wordt 12 juni de Vereniging ‘Wet op behoud van creativiteit’ opgericht. Een vereniging waarvan de leden zich gezamenlijk inspannen om op alle mogelijke manieren het creatieve potentieel van onze samenleving te erkennen, te stimuleren, helpen te ontwikkelen en in te zetten bij complexe (maatschappelijke) opgaven.

Vond je dit artikel interessant?

Gemiddelde 4.5 / 5. totaal 12

Reageer (je reactie verschijnt na goedkeuring, vanwege spam)

Reacties (2)
Poppe boonstra 14-06-2021

Kunst kan je laten zien hoe je andersdenkenden in je partij nodig hebt ipv uitsluit.

reageer
Henri Swinkels 17-06-2021

Beste Poppe Boonstra,
Dank voor je reactie. Ik denk dat ik het met je eens ben. Met name door het woordje "kan". Want denk je dat kunst daarin uniek is? Kan alleen kunst je laten zien hoe je andersdenkenden in je partij nodig hebt?

reageer
Jillis Verbeek 12-06-2021

Cultuur die op het punt staat te ontstaan/vastgelegd te worden, die is essentieel. We zijn vooral cultuurbouwers, zoals al onze voorouders. We zijn ook cultuurbelevers/meemakers, maar in de bron vooral: cultuurbouwers. Van kinds af aan. Erziehung. We komen niet in een wereld die af is. Het is interessant om de vraag over cultuur=essentieel vooral te beantwoorden of dynamisch te maken vanuit de mens als cultuurbouwers. We zijn geen toeristen! En dat heeft de Jonge in zijn leven dus wel zo meegekregen, vanuit Bildung. En hebben we als maatschappij tekort geschoten in om het essentiële steeds in het midden te brengen. Ook in het genoten onderwijs en ervaringen van de Jonge. De mens creert dus in gezamenlijkheid steeds een eigen actuele cultuur vanuit een relatie als kwaliteit. Daar is iedereen bij betrokken waarin we de momenten waarop de natuur zich als geheel toont vastleggen. Daar ontstaat cultuur. Na onderzoek en dialoog. De kinderen/jongeren spelen hier een grote rol in. Cultuur ontstaat en vormt steeds het Goede als het kader voor al het andere, politiek, economie,enz.
Laten we dus ook over natuur spreken als we het over cultuur hebben.
Is bestaande cultuur essentieel? We kunnen in ieder geval niet een dag zonder cultuur te laten ontstaan en vast te leggen. Alle aandacht naar de kinderen en jongeren, onze cultuurbouwers.

reageer
Henri Swinkels 17-06-2021

Beste Jillis Verbeek,
Dank voor je reactie. Als ik je goed begrijp zie je de essentie in de creatie van cultuur. Cultuur gebruik je dan in de betekenis van wijze van samenleven, ofwel het geheel van gewoonten, gedragingen, gedeelde normen en waar(he)den. Daarvoor nemen we inderdaad dagelijks deel aan een (kinderlijk of fantasierijk) spel van (re)creatie, waarin we de bestaande cultuur (ver)maken. In dat geval is vrijwel alles wat we doen essentieel voor onze cultuur. Dat roept dan weer de vraag op of, dat wat we doorgaans onder kunst en cultuur verstaan (zoals de DVD of het theater- of museumbezoek waar De Jonge het over had), hierin een bijzondere rol spelen. Want het is juist deze kunst en cultuur dat doet herbezinnen. Ons wat er nog niet is, laat verzinnen. En ons helpt elke dag weer opnieuw te beginnen.

reageer
Jillis Verbeek 17-06-2021

Je benoemt zo een mooi dynamisch geheel Henri. Ik merk/denk dat de natuur vooral de bron van herbezinnen/verstaan is. Cultuur ontstaat/wordt vermaakt vanuit die vastgelegde momenten van verstaan, waarin de natuur zich als een geheel aan ons toont. (vastgelegd vanuit onderzoek(artistiek/wetenschappelijk), reflectie,creatie) Het is wellicht interessant om de rol van de natuur in ons zicht op cultuur ruimte te geven.
Het biedt o.a. een mooie aanleiding om naast dat we spreken over 1 natuur, woorden te gaan vinden voor 1 cultuur op deze wereld en in en door de tijd. daarnaast betrekken we iedereen binnen het (ver)maken van cultuur.
Bestaande kunst en cultuur verrijkt je vermogens om dat verstaan eigen te maken en dat wat vastgelegd wordt te kunnen delen in allerlei (wereldse) talen. Deel te kunnen nemen aan dat proces. Als bewoner van deze wereld, niet als bezoeker of toerist, buitenstaander die geintroduceerd moet worden in een cultuur. Wat geeft ons dat voor inzicht wat betreft kansengelijkheid?
Mooie onderwerpen die in onze tijd bevraagd worden. Dank voor je reactie.

reageer
Gepubliceerd:
Deel dit artikel