Veelgestelde vragen over Speciaal onderwijs

Wat is buitenschoolse cultuureducatie?

Doelbewust leren over en met kunst, erfgoed en media via gerichte instructie in de vrije tijd. Bijvoorbeeld bij centra voor de kunsten, culturele instellingen, amateurkunstverenigingen, particuliere docenten.

Er is sprake van buitenschoolse cultuureducatie als (amateur)kunstbeoefenaars in hun vrije tijd les nemen, of een cursus of workshop volgen bij een docent om hun bekwaamheid te vergroten. Deelname aan activiteiten van culturele instellingen om de ervaring van het publiek te verdiepen, zoals inleidingen bij theatervoorstellingen en rondleidingen bij tentoonstellingen, valt ook onder buitenschoolse cultuureducatie.

Deelnemers leren over cultuur door er actief mee bezig te zijn en zelf producten te maken. Ze leren van het kijken en luisteren naar cultuuruitingen, van cultuurbezoek en van lezen over cultuur. En door te reflecteren op eigen werk en dat van anderen.

Via buitenschoolse cultuureducatie ontwikkelen deelnemers culturele competenties en talenten. Mensen doen kennis op over cultuur als fenomeen en als expressiemiddel. Ze ontwikkelen culturele vaardigheden en een open houding ten aanzien van cultuur.

Wat verstaan we onder cultuureducatie?

Doelbewust leren over en met kunst, erfgoed en media via gerichte instructie, zowel binnen- als buitenschools.

Cultuureducatie is in bovenstaande definitie een overkoepelende term voor zowel binnen- als buitenschoolse educatie. De term wordt ook wel gebruikt om enkel de binnenschoolse cultuureducatie te duiden. Hiervoor wordt steeds vaker de term cultuuronderwijs gebruikt.

Leerlingen of deelnemers leren over cultuur door er actief mee bezig te zijn en zelf iets te maken. Ze leren van het kijken en luisteren naar cultuuruitingen, van cultuurbezoek en van lezen over cultuur. En door te reflecteren op eigen werk en dat van anderen.

Via cultuureducatie ontwikkelen leerlingen en deelnemers culturele competenties en talenten. Mensen doen kennis op over cultuur als fenomeen en als expressiemiddel. Ze ontwikkelen culturele vaardigheden en een open houding ten aanzien van cultuur.

Wat verstaan we onder cultuuronderwijs (binnenschoolse cultuureducatie)?

Het algemeen vormend onderwijs in kunst, erfgoed en media.

Doelen van cultuuronderwijs zijn formeel vastgelegd in kerndoelen en eindtermen:

  • kerndoelen Kunstzinnige oriëntatie en Oriëntatie op jezelf en de wereld in het basisonderwijs;
  • kerndoelen Kunst en cultuur voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs;
  • eindtermen voor de kunstvakken in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs (ckv, kunst algemeen, muziek, beeldende kunst en vormgeving, theater, dans).
  • leerlingen verwerven kennis en krijgen waardering voor cultuur. Ze leren creatief om te gaan met beeld, geluid, tekst en beweging. Cultuuronderwijs stimuleert hen om te reflecteren op cultuur, in heden en verleden, en op hun eigen plek in de wereld. Ze ontwikkelen hun waarneming, verbeeldingskracht en uitdrukkingsvermogen en een onderzoekende houding.

In een bredere opvatting van cultuuronderwijs – met als doel cultureel bewustzijn zoals bij Cultuur in de Spiegel – heeft cultuur binnen alle leergebieden en vakken een plek. Cultuur is hier een proces van omgaan met en interpreteren van de ons omringende wereld.

Wat is erfgoededucatie?

Doelbewust leren over en met materieel en immaterieel erfgoed via gerichte instructie, zowel binnen- als buitenschools. Daarbij doen leerlingen aan de hand van sporen uit het verleden kennis en vaardigheden op en ontwikkelen zij inlevingsvermogen en persoonlijk, cultureel en historisch bewustzijn.

Erfgoed en erfgoededucatie

Erfgoededucatie betreft het leren over en door middel van erfgoed in de eigen omgeving waarbij het heden gekoppeld wordt aan het verleden of de herinnering. Het leren loopt uiteen van vermeerderen van kennis en vaardigheden, ervaren (zintuiglijk, affectief en cognitief), verbanden zien en betekenis geven, tot bewustzijn ontwikkelen van wat gemaakt is. Over het algemeen wordt binnen erfgoededucatie een vierdeling gemaakt: musea, archeologie, monumenten en archieven.

Erfgoededucatie in het onderwijs

De term erfgoedonderwijs wordt wel gebruikt om specifiek de erfgoededucatie binnen het formeel funderend onderwijs aan te duiden. Erfgoededucatie is geen apart schoolvak, en staat altijd in relatie tot andere leergebieden.

In het primair onderwijs sluit erfgoededucatie aan bij kerndoel 56 in het leergebied Kunstzinnige oriëntatie, ‘De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waardering voor aspecten van cultureel erfgoed,’ en bij het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld.

In het voortgezet onderwijs wordt erfgoededucatie vaak gekoppeld aan de vakken geschiedenis en aardrijkskunde en aan een terrein als burgerschapsvorming. Het doel van erfgoededucatie hoeft niet altijd kennis van erfgoed te zijn. Erfgoeddidactiek blijkt ook een goed middel om nieuwe vormen van onderwijs vorm te geven, zoals samenwerkend en onderzoekend leren.

Erfgoededucatieprofessionals accentueren het verschil tussen erfgoededucatie en geschiedenis. Waar erfgoededucatie het verleden dichtbij de leerlingen brengt, leert geschiedenisonderwijs om objectief en met enige afstand naar het verleden te kijken.

Erfgoededucatie buiten het onderwijs

De educatieactiviteiten van erfgoedinstellingen zijn zowel op het onderwijs gericht als op een breder publiek. Vooral musea hebben een educatieve publiekstaak en verzorgen educatieve presentaties in de musea zelf, op internet en/of via andere media.

Bekijk ook

Filmpjes die onderdeel zijn van de cursus Wijzer met Erfgoededucatie van Erfgoed Brabant.


Wat is kunsteducatie?

Doelbewust leren over en met kunst via gerichte instructie, zowel binnen- als buitenschools. Kunsteducatie kent drie aspecten die al dan niet gezamenlijk voorkomen: productie (kunst maken), receptie (kunst beschouwen) en reflectie (nadenken over kunst).

Kunsteducatie omvat educatie over beeldende kunst en vormgeving, muziek, theater, dans, film, literatuur, poëzie en architectuur. Het gaat daarbij niet alleen om meer traditionele kunstvormen, maar ook om actuele (mediakunst, urban arts, …) en toegepaste vormen (design, mode, …) en om cross-overs tussen disciplines.

Kunsteducatie heeft drie aspecten: productie, receptie en reflectie. Productie betreft het zelf produceren of uitvoeren van kunst. Hier leert de leerling artistieke technieken en expressievormen beheersen en een creatief proces doorlopen.

Receptie betreft leren door kunstobjecten en producties te ervaren. Bij reflectie gaat het om het nadenken en spreken over de betekenis van kunst. Hierbij leert de leerling een esthetisch oordeel vormen en leert hij over de sociale en historische context van kunst. In al deze aspecten doet de leerling kennis en inzicht op over kunst.

Wat verstaan we onder kunstvakonderwijs?

Onderwijs tot uitvoerend, scheppend en toegepast werkend kunstenaar en tot kunstvakdocent aan erkende hbo-kunstopleidingen.

De term kunstvakonderwijs wordt over het algemeen gebruikt voor de erkende hbo-kunstopleidingen. Het gehele beroepsonderwijs in de kunsten is veel breder. Er bestaan ook mbo-kunstopleidingen en particuliere opleidingen tot uitvoerend, scheppend en toegepast werkend kunstenaar.

Wat is media-educatie?

Doelbewust leren over en met media, zowel binnen- als buitenschools. Media-educatie leert mensen kundig en kritisch omgaan met (massa)media.

Media-educatie is een breed terrein en verwijst zowel naar media als expressiemiddel als naar media als maatschappelijk verschijnsel of als techniek. Onder media-educatie wordt dan ook zowel het zelf maken van een film of game verstaan als het leren over bijvoorbeeld privacy op het internet.

Media-educatie sluit aan bij de kerndoelen en eindtermen van diverse leergebieden in het formeel funderend onderwijs, onder meer bij Kunstzinnige oriëntatie en Oriëntatie op jezelf en de wereld in het primair onderwijs en bij de vakken ckv en maatschappijleer in het voortgezet onderwijs.

Media-educatie wordt wel onder cultuureducatie ingedeeld maar door de breedte van deze term is dit maar ten dele logisch. Met name daar waar media-educatie kijkt naar media als expressiemiddel en naar beeldvorming en betekenisgeving in en door media, is media-educatie onderdeel van cultuureducatie. Mediakunst wordt bestudeerd en beoefend als onderdeel van kunsteducatie waardoor kunsteducatie en media-educatie elkaar deels overlappen.

Wat is Curriculum.nu?

Onder de naam Curriculum.nu (voorheen #onderwijs2032) werken leraren, schoolleiders en schoolteams vanaf 2018 aan een vernieuwd curriculum verdeeld in negen leergebieden. Centraal staat de vraag wat leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs moeten kennen en kunnen. Met de opbrengst van het ontwikkelproces zullen kerndoelen worden geactualiseerd

Doel van de herziening:

  • Samenhang in de onderwijsinhoud bevorderen;
  • Zorgen voor doorlopende leerlijnen: een soepele overgang van de voorschoolse periode naar het primair onderwijs, van primair naar voortgezet onderwijs en van voortgezet onderwijs naar vervolgonderwijs;
  • Overladenheid in het onderwijsprogramma terugdringen. De ontwikkelteams denken na over 70% van het curriculum om landelijk afspraken over te maken, zodat 30% overblijft voor eigen invulling van de scholen;
  • Duidelijkheid bieden aan scholen: wat moeten alle leerlingen leren en hoeveel ruimte is er over voor eigen invulling?
  • Een betere balans brengen in de hoofddoelen van het onderwijs.

Curriculum.nu is een gezamenlijk initiatief van de PO-raad, VO-raad, AVS, LAKS en Ouders & Onderwijs. In de uitvoering wordt samengewerkt met SLO.

Lees meer over Curriculum.nu

Wat is de wet op het passend onderwijs?

Passend onderwijs beoogt dat zo veel mogelijk leerlingen regulier onderwijs kunnen volgen.

De wet op passend onderwijs ging op 1 augustus 2014 in. Scholen hebben sindsdien een zorgplicht. Dat betekent dat scholen ervoor verantwoordelijk zijn om elk kind een goede onderwijsplek te bieden. Het speciaal onderwijs verdwijnt niet. Kinderen die het echt nodig hebben, kunnen nog steeds naar het speciaal onderwijs.

Website passend onderwijs

Wat zijn de 4 clusters in het speciaal onderwijs?

Het speciaal onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs zijn onderverdeeld in vier clusters. De clusters zijn ingedeeld op basis van de problematiek van de leerlingen.

Meer over de vier clusters op poraad.nl

Wat zijn de kerndoelen voor kunstzinnige oriëntatie in het speciaal onderwijs?

Vanaf schooljaar 2009-2010 zijn voor het speciaal onderwijs kerndoelen van kracht, net als in het reguliere basisonderwijs. Deze kerndoelen beschrijven wat leerlingen moeten kennen en kunnen aan het eind van hun schoolcarrière. Ze zijn ontwikkeld voor leerlingen met een enkelvoudige beperking en/of stoornis, en voor zeer moeilijk lerenden.

Leerlingen met enkelvoudige beperking/stoornis

Voor deze groep leerlingen omvat het leergebied kunstzinnige oriëntatie de domeinen tekenen en handvaardigheid, muziek, en spel en beweging.
Kerndoelen so leergebied kunstzinnige oriëntatie (pp. 36-41)

Zeer moeilijk lerenden
Voor deze groep leerlingen omvat het leergebied kunstzinnige oriëntatie de domeinen tekenen en handvaardigheid, muziek en dramatische vorming.
Kerndoelen so leergebied kunstzinnige oriëntatie (pp. 26-29)

Leerlingen met psychiatrische problematiek
Kerndoelen voor leerlingen met psychiatrische problematiek, dan wel ernstige leer- en/of gedragsproblemen, en voor het voortgezet speciaal onderwijs zijn nog in ontwikkeling.

Alle kerndoelen voor speciaal onderwijs
Kerndoelen speciaal (basis)onderwijs bij SLO

Wat zijn de kerndoelen voor kunstzinnige oriëntatie in het speciaal basisonderwijs?

Sinds 1998 zijn er geen scholen meer voor moeilijk lerende kinderen (MLK), scholen voor kinderen met leer- en opvoedingsmoeilijkheden (LOM) en afdelingen voor in hun ontwikkeling bedreigde kleuters (IOBK).  In plaats daarvan is er het speciaal basisonderwijs (sbo). Sbo-scholen en reguliere basisscholen hebben dezelfde kerndoelen. Kinderen op sbo-scholen mogen langer over de basisschool doen, uiterlijk tot hun 14e jaar.

Voor het speciaal basisonderwijs gelden voor het leergebied kunstzinnige oriëntatie dezelfde kerndoelen als in het reguliere onderwijs.

Kerndoelen en leergebieden primair onderwijs

Wat zijn de de kerndoelen voor kunstzinnige oriëntatie in het voortgezet speciaal onderwijs (vso)?

Per 1 augustus 2013 gelden voor het vso 3 sets kerndoelen (voor drie uitstroomprofielen), uitgewerkt voor verschillende leergebieden. Daarnaast zijn er leergebiedoverstijgende kerndoelen.

De kerndoelen voor de leergebieden zijn gelijk aan die voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. De kerndoelen kunnen worden afgestemd op de doelgroepen in het vso.

Kerndoelen voortgezet speciaal onderwijs (vso) bij SLO

Wat zijn de eindtermen en eindexamens in het voortgezet speciaal onderwijs?

Leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs kunnen (afhankelijk van hun school) eindexamen doen in de kunstvakken. De eindtermen voor de kunstvakken zijn hetzelfde als bij het reguliere onderwijs. Alleen de manier waarop de examens worden uitgevoerd verschilt.

Zijn er leerlijnen voor het speciaal onderwijs?

Leerlijnen CED-Groep
De CED-Groep ontwikkelde in samenwerking met het onderwijsveld leerlijnen voor alle clusterscholen. Deze zijn eind 2007 opgeleverd en in gebruik genomen.
De leerlijnen voor het speciaal onderwijs zijn ontwikkeld door eerst basisleerlijnen te maken per vakgebied vanuit de kerndoelen van SLO. De kerndoelen zijn opgedeeld in subdoelen. Deze subdoelen worden bereikt vanuit tussendoelen, van 1 tot 8, passend bij de ontwikkelingsleeftijd die leerlingen in de betreffende groep zouden hebben bij een reguliere ontwikkeling. Dit worden de basisleerlijnen genoemd.
De basisleerlijnen speciaal onderwijs zijn vervolgens per cluster aangepast aan clusterspecifieke afwijkingen van de basisleerlijn.

De CED-groep heeft de verschillende leerlijnen per leergebied en per cluster in een zip-bestand op de website staan. Daar zijn de leerlijnen te downloaden. Voor begeleiding bij de implementatie van de leerlijnen kunt u terecht bij CED-groep.
Leerlijnen CED-groep

Leerplankader SLO
Bij het Leerplankader ontwikkelde SLO een handreiking voor onderwijs aan leerlingen met een fysieke beperking of psychiatrische stoornis die normaal tot moeilijk leren.
Download de Handreiking bij Leerplankader voor leerlingen met een speciale onderwijsbehoefte

Praat verder over dit onderwerp met deze expert(s):
Marian van Miert
Marian van Miert
Functie: Specialist Cultuureducatie
Expertise: cultuur- en erfgoedinstellingen,primair onderwijs
marianvanmiert@lkca.nl
030 - 711 51 45
Bekijk alle experts