Leren hoeft niet alleen ‘goed’ te voelen of ‘leuk’ te zijn, stelde de Onderwijsraad dit jaar in het rapport ‘Welzijn en onderwijs’. De bijdrage van onderwijs aan het welzijn van leerlingen wordt hierdoor beperkt. Leren is namelijk niet altijd gezellig of gemakkelijk, het vereist dat je nieuwe of andere manieren van denken of doen je eigen maakt. Dit kan twijfel, verwarring en frustratie oproepen. Juist dat zorgt voor persoonlijke groei.

Bovendien, stelt De Onderwijsraad ook, kunnen scholen fungeren als oefenplaatsen voor het echte leven, waarin ongemak een alledaags verschijnsel is. Juist door leerlingen een veilige gemeenschap te bieden waarin ze leren omgaan met onzekerheid, fouten en tegenslagen, draagt onderwijs bij aan het versterken van hun mentale weerbaarheid.

Dit geldt wat ons betreft bij uitstek voor kunsteducatie. Ons pleidooi: vermijd ongemak niet; zie het niet als vervelend symptoom binnen het (kunst)onderwijs, maar maak er gebruik van. Benader ongemak als pedagogische en artistieke brandstof. Immers, ongemak daagt uit, zet leerlingen op scherp en vormt ze in een wereld die steeds ingewikkelder wordt. Wie het ongemak omarmt, ontdekt wat mogelijk is.

En dat is nodig, want het ongemak groeit. Politiek en religie bieden steeds minder houvast en een overvloed aan informatie maakt ons hyperbewust van onze positie en fouten die we maken. Ongemak is niet langer klein en overzichtelijk, zoals het vroeger was, maar is uitgegroeid tot een breder, algeheel gevoel van onbehagen, een onvermijdelijk gevolg van maatschappelijke spanningen.

Als toeschouwer ervaar je ongemak net zo goed. Sterker nog, het ongemak lijkt zelfs een aantrekkingskracht te hebben. Auteur en filosoof Doortje Smithuijsen wees er vorig jaar op dat tenenkrommende momenten sociale media als TikTok, of realityprogramma’s als First Dates domineren. In dat licht daagt politicoloog Kiza Magendane (2022) ons uit het ongemak te ‘dragen als een jas’, zodat wij vanuit zelfkennis ons leren verhouden tot de absurde ander.

Candice Yee (2020) ziet een belangrijke rol weggelegd voor kunsteducatie om leerlingen te confronteren met schurende situaties en lastige onderwerpen. Kunst is nooit a-politiek, en kunsteducatoren hebben daarmee de taak om empathie en kritisch denken bij leerlingen en studenten te mobiliseren. Juist kunstenaars zoeken het ongemak op, zonder te vluchten (Van Dijk, 2020).

Vanuit deze ongemakkelijke gedachte ontwikkelden wij, studenten van de Master Kunsteducatie van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten en allen werkzaam in het culturele veld, experimenten op het snijvlak van kunst en educatie. Geïnspireerd door Pedagogy of Discomfort van Michalinos Zembylas (2015) ontwierpen we experimenten bij scholen, musea en andere instellingen waarin deelnemers doelbewust ongemak ervoeren. We testten het, speelden ermee en daagden het uit.

Daarmee werd kunsteducatie niet alleen benaderd als een harmonische of verbindende praktijk, maar juist ook als een plek waar spanning, twijfel en frictie productief kunnen worden gemaakt. Het thema werkte al snel door in de manier waarop we experimenten ontwikkelden. Ideeën werden kritisch bevraagd: “Leuk project, maar waar zit het ongemak?”.

Ongemakkelijke lesmomenten, telaatkomers, een stoffig klaslokaal of een docent die een fout maakt: alles kon artistiek materiaal worden. Tegelijkertijd bood het thema een rijke theoretische ingang vanuit filosofie, pedagogiek en kunst. De experimenten groeiden daardoor uit tot praktijken waarin studenten het ongemak niet probeerden te vermijden, maar juist onderzochten en inzetten als artistieke en pedagogische kracht.

Zo liet theaterdocent Maya de Weerdt haar leerlingen van een internationale schakelklas woorden verzamelen zoals ‘fietspad’, ‘OV-chipkaart’ of’ carnaval’ – zaken die ze raar vinden aan Nederland. Deze woorden vormen samen een audiogedicht, dat de Nederlandse luisteraar confronteert met hoe nieuwkomers hen zien. De toeschouwer wordt daardoor gedwongen zichzelf en vanzelfsprekende normen door een andere bril te bekijken, hoe ongemakkelijk dit ook kan voelen.

Choreograaf Tanya van der Kooij onderzocht vrouwenrechten en gendergelijkheid, geïnspireerd door de musical The Handmaid’s Tale die haar leerlingen op school opvoerden. In haar podcast Van Cringe tot Kut bespreken scholieren wat het betekent om vrouw te zijn in onze maatschappij. Ze gaan in op verschillen tussen vrouwen en mannen, en de obstakels die vrouwen ervaren – van sociale normen tot het gedachtegoed van Andrew Tate: “Dat jij niet gewoon naar huis mag fietsen na een avond stappen en jouw broer wel.” “En waarom moet je je benen scheren?” De podcast laat horen met welke uitdagingen vrouwen te maken hebben en maakt duidelijk dat thema’s uit The Handmaid’s Tale dichterbij zijn dan je misschien denkt.

Docent beeldende kunst en vormgeving Yoëlle de Jong zocht het ongemak juist in opruimrituelen aan het eind van de les: zij gaf haar leerlingen elke les een opruimchallenge, waarbij leerlingen bijvoorbeeld in slow motion of synchroon moesten opruimen. Het opruimen veranderde daardoor van een praktische handeling in een artistiek proces, waarbij leerlingen uitgedaagd werden om buiten kaders te denken en bewust te handelen en bewegen.

Dat voelde voor hen ongemakkelijk, omdat zij hun gebruikelijke gedrag moesten loslaten en zich voortdurend bewust waren van zichzelf en hun klasgenoten. Saaie opruimtaken werden ineens performancekunst.

In artistieke processen ontstaan betekenis en inzicht vaak precies in datgene waar iets wringt: mislukking, verwarring, sociale spanning of confrontatie. Kunsteducatie biedt daarmee een oefenruimte waarin leerlingen niet alleen leren maken, maar ook leren omgaan met kwetsbaarheid en maatschappelijke complexiteit.