Fotografie: Lilian van Rooij

Na de sfeervolle klanken van jazzgitarist Jean-Jacques Rojer en Michael Wanga (Karpachii) neemt dagvoorzitter Farid Tabarki met veel enthousiasme het woord: ‘Wat goed om hier vandaag met zijn allen te zijn. Laten we samen een weg vinden richting de toekomst.’

Hij kondigt directeur-bestuurder Ad Warnar (LKCA) aan, die de conferentie opent. Zijn boodschap: deel kennis en maak verbinding. Want een gedeeld beeld van onze doelen is belangrijk.

Futurist Tessa Cramer doet niet anders dan nadenken over de toekomst. Ze deelt met het publiek de drie perspectieven waarop je daarnaar kunt kijken: een mogelijk, waarschijnlijk en een wenselijk perspectief. ‘Als beleidsmaker ben je vooral met de wenselijke toekomst bezig. Je maakt beleid, en hoopt daarmee verandering te brengen. Hierbij is ‘omdenken’ de uitdaging, maar dat is spannend en onzeker. Kunst is dan iets wat grenzen kan oprekken, en je in staat kan stellen om anders te denken. Precies wat de nieuwe tijd van ons vraagt.’

Tessa benoemt dat kunst nog iets fundamenteels doet: het brengt je in een staat van verwondering. Een belangrijke staat, volgens haar. ‘Het vergt een staat van verwondering (ook wel ‘awe’ genoemd) om goed om te kunnen gaan met onzekerheden van het leven.’

Maar hoe bereik je verwondering onder een systeemplafond? In een sector die continu moet vechten voor zijn bestaansrecht? Tessa pleit voor een deltacommissaris: iemand die een visie uitstippelt voor de lange termijn, koers houdt en kiest wat belangrijk en nuttig is.

Haar tip: probeer elke maandagochtend te bepalen wat belangrijk voor je is, en daar aandacht aan te schenken. Probeer samen te bepalen welke ongemakkelijke onderwerpen tijd en aandacht verdienen. Pak daar de verantwoordelijkheid en regie over. Kortom: bal een vuist voor wat belangrijk is. Laat onzekerheid er zijn, leer om te denken en te werken vanuit ongemak. Een mooie boodschap voor deze dag, en een inspirerende aftrap. 

Tina Rahimy, manager Onderzoek bij LKCA, deelt hoe ze voor het publiek staat met een merkwaardig gevoel van hoop, terwijl ze ook veel wanhoop voelt door de huidige staat van de wereld. ‘We zijn hier in goed gezelschap, en moeten ons realiseren dat we samen sterker staan.’

Vanuit de behoefte om het landelijke ecosysteem van cultuurbeoefening in kaart te brengen, publiceert LKCA diverse monitoronderzoeken. De monitors bieden inzicht binnen de verschillende lagen van het veld: beoefenaars, aanbieders, ondersteuners en overheden. En ook tussen de verschillende lagen. Iets wat veel terugkomt uit de onderzoeken is de wens om samen te werken, binnen de sector maar óók domeinoverstijgend.

Tina geeft een sneak preview van het dashboard van LKCA. Het dashboard geeft inzicht in de knelpunten en witte vlekken in het werkveld van cultuureducatie en amateurkunst, en kan een basis vormen voor verbinding tussen structuren en lagen.

Ze sluit de plenaire opening af met de woorden: ‘De toekomst heeft een verlegen gezicht. Maar ik ben vandaag in goed gezelschap dat wil strijden voor het belang van cultuur.’

Aan het einde van de middag bespreken de deelnemers en sprekers de opbrengsten van de deelsessies. 

In de sessie over diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid (DIG) stelden deelnemers voor om ‘politiek’ als vijfde ‘p’ toe te voegen aan de Code Diversiteit & Inclusie – naast personeel, publiek, programma en partners.  Deze toevoeging is nodig om een meer gelijkwaardige sector te kunnen creëren. De kernboodschap? Als culturele organisatie moet je weten waar je voor staat om te kunnen verbinden. Wees je bewust van witte vlekken in je beleid. Realiseer je daar ook bij: soms kan de deur wel openstaan, maar kan je aanbod toch niet voor iedereen zijn.  

In ons werkveld is veel behoefte aan cijfers en bewijs voor de (financiële) waarde van cultuurbeoefening. Een methode die dit zichtbaar maakt is SROI: Social Return on Investment. In de sessie werd besproken voor welke vraagstukken deze methode om maatschappelijke impact te meten geschikt is, en wat je met de resultaten kunt doen. Een van de uitkomsten van de sessie is dat het bij het inzetten van SROI belangrijk is om je te verdiepen in de leefwereld en taal van de ander – en om de verandering bij jezelf te zoeken. Een mogelijke drempel bij het inzetten van een SROI voor de versterking van cultuurbeoefening is dat er binnen het huidige systeem veel regels zijn die verandering tegenhouden.  

In de Bestuurlijke Afspraken Cultuurbeoefening (BAC) is vastgelegd dat VNG en het ministerie van OCW gezamenlijk streven naar het versterken van het lokale ecosysteem voor de cultuur- en erfgoedbeoefening door de inzet van cultuurcoaches. In de sessie over ‘benodigde functies om cultuurbeoefening te versterken’ is veel gesproken over cultuurcoaches: als de spin in het web, een duizenddingendoekje, een makelaar of zelfs een schoonmaker.  Om deze professionals te ondersteunen en houvast te bieden zijn recent profielen ontwikkeld. Deze bieden een hulpmiddel, maar het is belangrijk om je te realiseren dat de inzet van cultuurcoaches altijd maatwerk is, afhankelijk van de lokale situatie in een gemeente en de behoefte van de inwoners.  

In de deelsessie ‘Hoe veranker je cultuurbeoefening’ is veel gesproken over wettelijke verankering, wat daarvoor nodig is en hoe de internationale implementatierichtlijnen van UNESCO hiervoor kunnen worden gebruikt. Een belangrijke voorwaarde om tot een wettelijke verankering te komen is een gemeenschappelijke taal. We denken vaak dat we hetzelfde bedoelen, maar praten langs elkaar heen. De UNESCO-richtlijnen bieden hier een goed kader voor. Het is wel de vraag wie het voortouw gaat nemen om deze richtlijnen (visie) te vertalen in de praktijk. Daarnaast is het van belang dat de cultuursector zich als een front presenteert naar de politiek, met een helder doel, en zonder elkaar te bestrijden.  

De impact van AI en digitale transformatie op organisaties binnen cultuurbeoefening werd besproken en onderzocht in een interactieve workshop, met verschillende werkvormen als brain-writing en think-pair-share. Deelnemers stonden stil bij de vraag hoe de culturele sector invloed kan uitoefenen op de ontwikkeling en inzet van AI. Dat kan door bijvoorbeeld ethische richtlijnen vanuit de sector te ontwikkelen en bewuste keuzes te maken voor tools en leveranciers.  

In de sessie over non-formele leeromgevingen is gezocht naar manieren om de kennis van autodidacte professionals en professionals die veel met jongeren werken, serieus te nemen en structureel te benutten voor praktijk en beleid van cultuurbeoefening. Gelijkwaardige samenwerking tussen formele en minder formele netwerken is daarbij essentieel: fair pay en fair practice.  

Karpachii (Michael Wanga) neemt het publiek na afloop nog een keer mee. Er zijn genoeg woorden gesproken vandaag, tijd voor een reset. Met beatboxen en meerstemmige melodieën, maant hij tot rust. Hij sluit zijn muziekstuk af met een gedicht waarin hij de dag samenvat. Met als afsluiter een prikkelende vraag: ‘You may feel small but your purpose is greater. Where will we be later?’

Tot slot vat Ad Warnar de dag samen. ‘We zijn de dag gestart met het verzoek om de onzekerheid over de toekomst te omarmen, een open dialoog te hebben en elkaar te durven bevragen. We hebben namelijk een gedeelde ambitie: een samenleving waarin cultuurbeoefening overal toegankelijk is voor iedereen. Want cultuurbeoefening brengt mensen samen en helpt hen zich te ontwikkelen. En juist dat versterkt de veerkracht van zowel individu als samenleving.’

‘We moeten ruimte krijgen om te doen wat nodig is, om een vuist te maken en om te strijden voor wat we nodig hebben. Laten we het met elkaar oppakken – ondanks dat er verschillende perspectieven zijn.’