Dit is een artikel uit de Cultuurkrant, editie 36. Neem een gratis abonnement!

Op de vraag hoe erg het is dat steeds meer centra voor de kunsten besluiten te stoppen met individuele muzieklessen (zie Cultuurkrant 1/2025), antwoorden alle geïnterviewden unaniem: heel erg. Anders dan andere kunstdisciplines vraagt het in je vingers krijgen van muziek individuele aandacht. 

‘Dat een-op-een-contact is onmisbaar: dat iemand jou ziet en je geeft wat je nodig hebt. De ene leerling pakt de hoorn en blaast gewoon, de andere heeft drie lessen nodig om geluid uit het instrument te krijgen’, vertelt Kirsten Jeurissen. 

Ze is behalve uitvoerend en docerend hoornist ook senior medewerker Artistieke Ontwikkeling bij het Prinses Christina Concours (PCC). ‘Het is een ambacht dat je moet leren en dat kost heel veel uren en individueel maatwerk.’

Rianne Brouwers, directeur van Cultuur en Kunst Eindhoven (CKE), heeft die luxe niet. ‘De gemeente wil niet dat we haar subsidie aan individuele lessen besteden, want dat zou de markt verstoren. En omdat we docenten conform de cao willen betalen, kunnen we niet langer individuele lessen aanbieden. Want die zouden dan heel duur en elitair worden.’ 

Met groepslessen kun je kinderen nog steeds veel plezier laten beleven aan muziek. Maar ze kunnen zich niet meer in de diepte ontwikkelen. Natuurlijk zijn er wel particuliere muziekdocenten die individuele lessen aanbieden. Maar die zijn minder goed vindbaar, vooral voor ouders die zelf niet thuis zijn in de muziek. ‘Een centrum voor de kunsten of muziekschool is een duidelijke deur waar je als ouder kunt aankloppen’, zegt Brouwers.  

Bovendien hebben deze organisaties een belangrijke meerwaarde. ‘Leerlingen die onze individuele lessen volgen, laten we ook meedoen in ensembles, zodat ze leren samenspelen’, vertelt Luiten. ‘Die ensembles hebben we ook opengesteld voor leerlingen van buiten ons centrum, maar daar wordt weinig gebruik van gemaakt.’ Brouwers ziet dat sinds het CKE geen individuele muzieklessen meer aanbiedt, ook de deelname aan duo- en samenspellessen stagneert. 

Luiten vindt het verder belangrijk om niet louter in te steken op klassiek. ‘We stimuleren vioolleerlingen bijvoorbeeld om eens te kijken of spelen in een bandje iets voor hen is. Het Concertgebouworkest is niet het enige perspectief.’

Dankzij de goede netwerken met de amateurkunstensector kunnen centra leerlingen een breed spectrum bieden. ‘Onze meerwaarde zit ’m in crossovers en combinaties maken. Plus we zijn goede werkgevers’, vat Brouwers samen.

Zeker dat laatste is lastiger voor zzp-collectieven die nu op diverse plekken ontstaan. Ook Van Gent ziet niet hoe deze collectieven de rol van centra voor de kunsten kunnen overnemen. ‘Alleen via centra kun je gemeentelijke subsidie organiseren. Bovendien willen we meer banen. Zodat mensen echt uit vrije wil kunnen kiezen voor zzp’erschap of werken in loondienst.’

Een centrum voor de kunsten is volgens haar ook kosteneffectiever dan een zelfstandige muziekschool. ‘Door muzieklessen onder te brengen in een centrum voor de kunsten kun je ze financieren vanuit inkomsten van de groepslessen en zo de prijs voor deelnemers betaalbaar houden.’  

Het Prinses Christina Concours biedt een brede kennismaking met muziek via de Classic Express, een rijdende concertzaal die langs basisscholen toert. Kinderen krijgen flyers mee die hen attenderen op de website kiesjeinstrument.nl: hier kunnen ze kijken welk instrument bij hen past en zien waar ze in hun buurt lessen kunnen volgen (verdieping).

Het schrappen van één schakel – individuele muzieklessen – verzwakt dus de keten van talentontwikkeling. Jeurissen en Van Gent zien met lede ogen hoe de nieuwe lichtingen bij Nederlandse conservatoria en professionele orkesten en ensembles grotendeels uit het buitenland komen. ‘Toen ik studeerde, kwamen een of twee medestudenten uit het buitenland. Nu is de verhouding andersom’, vertelt Jeurissen.

Doordat de top opdroogt, komen er ook steeds minder muziekdocenten, mensen dus die het ambacht en enthousiasme voor muziek door kunnen geven. Jeurissen vertelt dat ze zeker wekelijks op het schoolplein van haar kinderen wordt aangesproken door ouders die vragen: ‘Mijn kind wil op muziekles, maar we kunnen niemand vinden.’  

‘Dat is geen kwestie van geld, maar van aanbod. In Drenthe kun je bijvoorbeeld geen fagot meer leren spelen, omdat er domweg geen docenten zijn.’ Steeds minder docenten schrijven zich in bij kiesjeinstrument.nl, omdat hun praktijk al vol zit.

Van Gent schetst de ideale piramide voor talentontwikkeling: een echt brede basis voor alle leerlingen in po en vo (‘dagelijks een kwartiertje zingen met je klas op de basisschool en in de onderbouw van het vo wekelijks een uur muziekles’), vervolgens stroomt een deel daarvan door naar buitenschoolse muziekeducatie met groepslessen als start en daarna individuele lessen, daarna, al dan niet via talentontwikkelingsprogramma’s, beroepsopleidingen en aan de top de uitvoerende musici. 

‘Maar op dit moment is de basis veel te smal en de tweede stap, buitenschoolse muziekeducatie, wordt door bezuinigingen ook steeds schraler. Dat zie je terug in minder draagvlak en publiek voor muziek.’

Ze doet dan ook een dringende oproep aan de politiek: ‘Willen we echt dat gezelschappen als het Nederlands Kamerkoor en het Nederlands Philharmonisch Orkest buitenlands worden? Iedereen roept wel dat dat niet de bedoeling is, maar dat er geen geld is.’  

Ook de anderen vinden dat de overheden, van lokaal tot landelijk, aan zet zijn. Jeurissen pleit voor een landelijk dekkend ecosysteem voor muziekeducatie. ‘De sport heeft een goed werkende structuur van kennismaking, verdieping en talentontwikkeling. In onze sector hebben we al talentontwikkelingsorganisaties, die het Jong Oranje van de Muziek vormen, maar we missen een structuur bij het onderdeel daarvóór, de verdieping.’

Brouwers en Luiten pleiten daarnaast voor wettelijke verankering. De Bibliotheekwet heeft er ook voor gezorgd dat elke gemeente moet zorgen voor een goede bibliotheekvoorziening. ‘Het begint bij financiële toegankelijkheid en bij voldoende docenten’, stelt Brouwers. ‘In een rijk land als Nederland moet elk kind dat dat wil, muziekles kunnen volgen.’  

Luiten knikt instemmend. ‘Mijn droom is dat als kinderen binnen school of bij ons iets leren dat hen aanspreekt, dat ze zich verder kunnen ontwikkelen, zonder dat ze financiële of andere drempels ervaren.’

Neem een abonnement en ontvang de Cultuurkrant voortaan gratis thuis of op je werk!