00:29: Introductie

Voice-over:  Wat, als kunst en cultuur, het fundament zou mogen zijn van leren? De schoolmuren doorzichtig en het museum in de school. Wat, als er muziek klinkt door de gangen en kleine handen in de klei het onmogelijke mogelijk maken?

Annelijn:  Door de waan van de dag verlies je je visie en missie wel eens uit het oog. Waarom doen we eigenlijk wat we doen? Heel veel schoolteams worstelen met die vraag. Kunst en cultuur is niet altijd grijpbaar. Maar door helder te formuleren waar je voor staat en waar je voor gaat, kan een visie functioneren als een kompas om je onderwijs vorm te geven.

Annelijn:  In deze aflevering nemen we je mee in hoe je als ICC’er samen met je team bouwt aan een heldere visie op cultuureducatie. Ik neem je mee naar een school die ervoor koos om met het hele team te werken aan een visie op cultuureducatie. Veel scholen maken tegenwoordig bewust tijd voor deze stap, omdat er vaak tussen de bedrijven door geen tijd is om echt een goed gesprek te voeren.

Annelijn:  Een moment waarop alle to-do’s even worden geparkeerd. Op deze school waren wij als trainers aan zet om samen met het team te bouwen aan een visie. Op dagen als deze zien we veel verschillen aan tafel. Je hebt de ‘kom maar op, ik heb er zin in’-types, tot de ‘ik wacht met mijn armen over elkaar wel even af wat dit gaat worden’-types.

Annelijn:  We zien het altijd als een uitdaging om iedereen de ruimte te geven die nodig is. Luide stemmen, maar zeker ook de minder luide stemmen worden gehoord. Want daar waar in eerste instantie weerstand is, kan in tweede instantie eigenlijk heel veel interesse en motivatie ontstaan. Door de juiste vragen te stellen over bijvoorbeeld eigen interesses op gebied van kunst en cultuur kan iemand zich opeens aangesproken voelen – en levendig vertellen over bijvoorbeeld een laatste theatervoorstelling die hij heeft gezien.

Annelijn:  In tien momenten waar deze vraag ligt zetten wij altijd het kind centraal. Wat willen jullie dat de kinderen na acht jaar op deze school hebben meegemaakt op gebied van cultuur en educatie? We voeren een ambitiegesprek ooit ontwikkeld binnen De Cultuurloper. Er wordt letterlijk een groot getekend kind op tafel gelegd.

Annelijn:  Vanuit persoonlijke ambities voor het kind werk je in fases toe naar gezamenlijke ambities. Vanuit daar ga je ideeën genereren. Als dit is wat we willen, hoe gaan we dat dan doen? Wat doen we al, en hoe kunnen we dat verbeteren? Om vervolgens een aantal hele concrete eerste stappen te formuleren. Door deze vraag en werkvorm als leidraad te nemen en je het kind letterlijk in het middelpunt zet, wordt het maken van een visie opeens heel urgent.

Annelijn:  Want dit is toch wat we willen met elkaar? Grote woorden als ‘open blik’, ”creativiteit’, ‘onderzoeken’ en ‘reflecteren’ worden met elkaar onderzocht. Wat betekenen deze begrippen en hoe kunnen we hier samen vorm aan geven? Het plezier van samen in gesprek raken en samen zoeken naar de juiste woorden, was in dit team voelbaar.

Annelijn:  Ook werden er tijdens deze ochtend hele mooie concrete stappen geformuleerd. En wat we zagen? Geen afwachtende armen meer over elkaar, maar een actief betrokken team dat op het puntje van de stoel klaar was om samen te gaan veranderen.

03:52: Hoe geef je vorm aan een visie?

(muziek)

Annelijn:  Een eerste vraag die we vandaag op tafel leggen. Waarom is het eigenlijk zo belangrijk om een visie te hebben?

Robin: Iedereen is het erover eens. Waar je ook werkt: je wilt het beste onderwijs voor jouw kinderen. Maar hoe geef je dat vorm? Hoe geef je dat vorm op een manier die past bij jullie populatie, bij de plek waar je school staat, en waar jullie als team energie van krijgen?

Robin:  Want uiteindelijk heb je het samen te doen. En hoe je dát verwoordt, hoe je richting geeft aan wat voor jullie het beste onderwijs is, dat duidt je in je visie. (muziek stopt) Je visie geeft dus richting aan een gezamenlijk proces, zorgt voor betrokkenheid, zorgt voor structuur en ontwikkeling en geeft continuïteit. En ook als het gaat om cultuureducatie, is het heel belangrijk een visie niet alleen te dragen.

Robin:  Een visie op cultuureducatie formuleren helpt om doelgericht en consistent te werken aan de culturele ontwikkeling, biedt een kader waarin verschillende activiteiten samenhangend kunnen worden georganiseerd, stimuleert om continu te werken aan kwaliteit en doorontwikkeling, en helpt om concrete doelen te stellen.

Robin:  Maar waar het ook in helpt is in je profilering en de identiteit van je school. Waar staan jullie voor als het gaat over cultuureducatie? Waar staan jullie voor op? Wat willen jullie de leerlingen meegeven? En tenslotte maakt een duidelijke visie het makkelijker om samenwerkingen aan te gaan met culturele partners.

05:11: Uitleg over visie, missie en ambitie

Annelijn:  Voordat we de diepte induiken. Je hoort heel vaak de begrippen ‘visie’, ‘missie’ en ‘ambitie’ door elkaar gebruikt. Zou jij deze begrippen eerst kunnen duiden?

Robin: Dat is meteen een hele mooie vraag, want daar zijn hele verschillende ideeën ook over en gedachtes wat dan de verschillen zijn. Maar ik ga er eentje uitlichten zoals wij hem in ieder geval altijd gebruiken.

Robin:  De missie geeft eigenlijk op een inspirerende manier aan welke rol je met je team wil spelen in de organisatie. Dit staat ook heel vaak bekend als de ‘why’. Dus vragen die daarbij horen zijn: waar staan wij voor? Welke normen en waarden hebben wij? En welke overtuigingen motiveren ons? Dus daar gaat het heel erg over het waarom.

Robin:  De visie vervolgens gaat dan over de blik naar buiten. Van als je helder hebt waarom je iets wil en hoe je dat voor je ziet, wat hebben we dan als ideaalbeeld voor de toekomst? Dus van ‘waar staan wij voor in de missie’ naar ‘waar gaan wij voor in de visie’? En wat willen we dan bereiken? Nou en uiteindelijk als je dan die missie en die visie helder hebt, dan kom je eigenlijk uit bij de ambities.

Robin:  Het streven naar een doel is dan eigenlijk de meetlat om aan die visie en missie te werken en dus te bepalen in hoeverre die missie en visie zijn bereikt.

Annelijn:  Zou je daar eens wat voorbeelden bij kunnen geven?

Robin: Nou,  een voorbeeld daarbij zou kunnen zijn dat je missie bijvoorbeeld is dat je echt staat voor een omgeving waarin kinderen zich waardevrij kunnen ontwikkelen.  Omdat je echt als overtuiging hebt dat ieder kind gelijke kansen moet hebben, een eerlijke, oprechte ontmoeting in de wereld moet kunnen hebben. Je visie vervolgens gaat dan over: oké, en hoe gaan we dat dan bereiken? En wat willen we dan bereiken? Dus dan kan het zijn dat je bijvoorbeeld zegt: ‘wij willen dat ieder kind bij ons een open blik kan ontwikkelen’.

Robin:  Die missie gaat heel erg over waar je in gelooft, en die visie gaat dan over hoe je dat wil doen. En de ambitie is dan vervolgens dat je de meetlat gaat bepalen: hoe kunnen we nou bepalen dat die visie en die missie ook daadwerkelijk gerealiseerd zijn? Dus onze ambitie is om het komende jaar een cultuurprogramma in te richten waarbij we bij alle activiteiten nadenken over de kansengelijkheid voor ieder kind.

Annelijn:  Oké, geeft wel een beeld van hoe die drie eigenlijk samen spelen. Eigenlijk continu met elkaar het evenwicht zoeken.

Robin:  Precies, het is eigenlijk continu een spel tussen waar staan we voor, waar gaan we voor en hoe bepalen we dan wat we daarin willen bereiken.

07:37: Theorieën voor een visie, missie en ambitie

Annelijn:  De ICC’ers die krijgen de opdracht om samen met dat team vaak te bouwen aan die visie. Hoe zouden zij kunnen beginnen daarmee?

Robin:  Er zijn natuurlijk heel veel verschillende manieren hoe je met een visie en een missie en een ambitie kan beginnen. Maar ik denk dat eentje die heel erg goed zou kunnen werken is om eerst het belang van cultuureducatie en het belang voor de ontwikkeling van kinderen te duiden.  Zodat je ook een soort van munitie hebt om het gesprek aan te gaan. Daarin is het heel belangrijk om te kijken naar bijvoorbeeld de ontwikkeling van het cultureel bewustzijn of het cultureel zelfbewustzijn. Maar ook bijvoorbeeld door te denken aan de enorme kracht van cultuureducatie voor kansengelijkheid.

Robin:  En om dat voor jezelf goed in beeld te krijgen, is het goed om je bewust te zijn dat er een heleboel verschillende begrippen en definities zijn van cultuureducatie.

Annelijn:  Laten we eerst een paar theorieën op tafel leggen.

Robin:  Een theorie die we al langere tijd binnen cultuureducatie omarmen, is de theorie van cultuur in de spiegel.  Daar zullen we nu niet te veel op ingaan want daar kun je heel veel over lezen. Er is ook een heel mooi boek Cultuurkwadraat wat daar iets over vertelt. Maar het cultureel bewustzijn wat daaronder ligt en het cultureel zelfbewustzijn, dat vind ik hele mooie begrippen om eigenlijk richting te geven aan het waarom van cultuureducatie.

Robin:  Want in het onderwijs wordt in het algemeen makkelijk vergeten om de vraag te stellen waar het leren eigenlijk voor is. Sommigen menen dat het in het onderwijs alleen over het wat gaat, de overdracht van kennis en vaardigheden. En veel van het meten van leeropbrengsten lijkt daar dan ook over te gaan.  Maar wat heel mooi is, en dat is ook een mooie brug naar Gert Biesta, die veel geschreven heeft over het fundament van onderwijs waarin hij het niet alleen heeft over het wat, maar ook over het waartoe. Wat willen we eigenlijk als samenleving en wat willen we als school met het onderwijs? En die theorie in combinatie met cultuur in de spiegel is een hele mooie basis denk ik voor je cultuuronderwijs.

Robin:  Want om eigenlijk helderheid aan te brengen in die bedoeling van onderwijs spreekt Biesta over drie doelen, of drie domeinen eigenlijk. Kwalificatie, dat heeft heel erg te maken met de manier waarop leerlingen middels onderwijs kennisvaardigheden en houdingen verweven, waarmee ze dus dingen kunnen doen.

Robin:  Als tweede socialisatie, dat gaat over de manier waarop we kinderen en jongeren wegwijs maken in bestaande tradities, culturen en praktijken en hen uitnodigen om daar eigenlijk hun eigen plaats in te vinden. Dat is socialisatie. En subjectificatie, dat gaat over leerlingen uit te dagen en aan te moedigen om vrij, volwassen en verantwoordelijk in die wereld te staan.

Robin:  Nou, in de onderwijspraktijk wordt daar ook vaker gesproken over persoonsvorming. Dus zie de leerling niet als een ding, maar als een persoon in wording. Biesta noemt het op deze manier kijken naar onderwijs ook het ‘flipping the curriculum’, om eigenlijk te kijken van hoe kan je nou vanuit een ander perspectief je onderwijs vormgeven – en dus ook je cultuureducatie.

Robin:  Nou en als je dan kijkt naar hoe je dat zou kunnen doen, dus dit gaat ook eerlijk over een bepaalde visie op onderwijs, dan zou je bijvoorbeeld kunnen kijken naar authentieke kunsteducatie. Een hele mooie manier van hoe kunst een plek in het onderwijs kan krijgen. En authentieke kunsteducatie gaat echt over hoe formuleer je een opdracht die écht betekenisvol is, een reflectie is van de echte wereld, en de leerling uitdaagt om initiatief te tonen.

Robin:  Een model achter authentieke kunsteducatie die biedt daar hele mooie handvaten in. Binnen dit model van authentieke kunsteducatie start een opdracht vanuit inhoud en context en niet vanuit materiaal of vaktechnische aspecten.

Robin: De kracht van authentieke kunsteducatie is dan ook het leggen van betekenisvolle verbindingen tussen drie werelden.  Dat wat leerlingen in hun vrije tijd doen aan kunstbeoefening – jongerenculturen -, de wereld van professionele kunsten, en de maatschappelijke context. Een voorbeeld hoe authentieke kunsteducatie er dan uit kan zien, kun je ook vinden in de Wicked Arts Assignments.

11:23: Werkvorm One Minute Sculpture

Annelijn:  Misschien wel leuk om jullie even mee te nemen in een werkvorm die we graag gebruiken: de One Minute Sculpture.

Annelijn:  De One Minute Sculpture is eigenlijk gebaseerd op een werk van kunstenaar Erwin Wurm. Met de uitdaging: maak een sculptuur die slechts één minuut duurt. Een werkvorm waarbij je heel veel verschillende spullen verzamelt. Gewoon gebruiksvoorwerpen die normaliter een hele andere functie dragen, en anderen uitnodigt om met nieuwe ogen te kijken naar die spullen.

Annelijn:  Je vormt groepjes, en voordat je de spullen al goed hebt bekeken, loopt de tijd al. En dan heb je één minuut om een nieuw beeld te maken. Met een aantal objecten die normaliter dus een hele andere functie hebben, en gebruikmakend van je eigen lijf.

Annelijn:  Resultaten zijn verbluffend en het plezier ook. De creativiteit en de oplossingsgerichtheid en het buiten de box denken wordt extra gestimuleerd omdat er maar één minuut werktijd is. Hopelijk geeft dit een beetje een beeld van hoe zo’n Wicked Arts Assignment werkt.

12:18: Aansluiten bij onderwijsontwikkelingen

Annelijn:  Naast kennis over cultuur en cultuureducatie, is het natuurlijk ook belangrijk dat je aansluit bij onderwijsontwikkelingen. Misschien goed om daar ook even op in te zoomen. Wat is daarin belangrijk om te benoemen?

Robin:  Ja, want het is inderdaad in je visie heel belangrijk om niet alleen natuurlijk te kijken naar cultuur en cultuureducatie en hoe je dat wil inrichten, maar ook om te kijken naar wat er eigenlijk überhaupt in onderwijsland gebeurt – en wat zijn belangrijke ontwikkelingen.

Robin:  In een andere aflevering van deze podcast gaan we nog heel erg door op de nieuwe kerndoelen die er zijn. Maar wat wel belangrijk is om mee te nemen in je visieproces is: hoe verhoudt het maken en betekenis geven, en meemaken en betekenis geven, zich tót jullie visie op cultuureducatie. Dat zijn begrippen die heel interessant en belangrijk zijn om daarin mee te nemen.

Robin:  Een andere ontwikkeling binnen het onderwijs, en waar cultuureducatie juist een hele mooie kans in kan bieden, is als het gaat over vakintegratie. Hoe kun je nu eigenlijk verschillende domeinen en verschillende vakken binnen het onderwijs aan elkaar verbinden? Als we dan kijken naar die vakintegratie, dan zijn er eigenlijk een aantal scenario’s te ontrafelen in hoe je cultuureducatie kan verbinden aan andere vakgebieden in je onderwijs.

Robin:  En de eerste die we daarin eigenlijk willen toelichten gaat over het scenario cultuureducatie en vakgebieden. Dus een scenario waarin je als school zegt: ‘goh, wij willen cultuureducatie verbinden aan vakgebieden zoals taal of wereldoriëntatie’. Vaak krijgen we dan ook de vraag: ‘help ons met het opzetten van culturele activiteiten die passen bij onze integraal onderwijs’.

Robin:  Heel vaak zoeken scholen naar samenwerking en ondersteuning bij het ontwikkelen van culturele activiteiten. En dan vooral activiteiten die passen binnen integraal onderwijs, die bijvoorbeeld passen bij een bepaald thema of in samenwerking met de culturele omgeving. Het tweede scenario wat we vaak zien is cultuureducatie en culturele disciplines: waarbij de school eigenlijk de focus legt op de invoering van één of meerdere kunstdisciplines en die met elkaar verbindt, bijvoorbeeld in multidisciplinariteit of interdisciplinariteit.

Robin:  Wat we dan heel vaak zien is dat scholen een vraag stellen om de kunstdiscipline of disciplines vooral te verbinden aan artistieke vaardigheden. Dus het maken staat centraal. Maar ook de keuze voor theater, muziek of dansvoorstellingen of een museumbezoek worden dan heel erg verbonden aan die discipline of die disciplines.

Robin:  Het laatste scenario wat we heel vaak zien, is het scenario cultuureducatie en competenties, waarbij de focus ligt op het ontwikkelen van vaardigheden en een houding ten opzichte van cultuur. Daar denk je bijvoorbeeld bij aan culturele vermogens die een school wil stimuleren, het reflecteren, of het analyseren, of het creëren of het onderzoeken.

Robin:  En dan wordt vaak de vraag gesteld: ‘help ons met het creatiever maken van het onderwijs’. De vraag is dan niet meer zo gericht op een activiteit of een discipline, maar echt op het integreren van creativiteit in het onderwijsprogramma.

15:08: Conclusie en afsluiting

Robin: Concluderend is het dus goed om het onderscheid te maken tussen een missie, visie en ambitie, jezelf toe te rusten met theorie die je helpt om de waarde van cultuureducatie te formuleren. Maar daarin óók zicht te hebben op wat er qua onderwijsontwikkelingen plaatsvinden. En vooral vanuit daar te kijken hoe je je visie wilt vertalen naar je onderwijs, en hoe zich dit verhoudt tot wat jullie belangrijk vinden om de kinderen mee te geven.

(muziek)

Annelijn:  Wat als kunst en cultuur het fundament zou mogen zijn van leren? De schoolmuren doorzichtig en het museum in de school. Wat als er muziek klinkt door de gangen en kleine handen in de klei het onmogelijke mogelijk maken?

(muziek stopt)

Annelijn:  Tot slot, wat zou je de luisteraar nog mee willen geven?

Robin:  We benoemden het al eerder in deze aflevering: maar kijk echt eens naar het ambitiegesprek van De Cultuurloper. Een heel mooi instrument om samen met je team en directie een visie op cultuureducatie te kunnen formuleren. Maar ook als je met die visie bezig bent, en je zoekt naar goede ondersteuning in het waarom van cultuureducatie, dan zou je eens een aantal mooie boeken kunnen lezen.

Robin:  Ik noemde al Cultuurkwadraat, een boek waarin ook cultuur in de spiegel wordt toegelicht. Maar kijk ook eens naar ‘De Nieuwe Fundamenten’, een publicatie van LKCA over trends en ontwikkelingen. En ook een hele mooie vind ik zelf is het boek ‘Kunst is taal en rekenen’ van Wolf Brinkman, waarin hij eigenlijk de verbinding legt tussen cultuureducatie en de vakken taal en rekenen.

Annelijn:  In deze aflevering stond de visie op cultuureducatie centraal. Het fundament waar vanuit je als team het cultuurprogramma kunt gaan opbouwen. Zoek naar bronnen die voor jou betekenisvol zijn en woorden geven aan dat wat jullie belangrijk vinden in je onderwijs. Spreek met je team over wat jullie de kinderen na acht jaar onderwijs willen meegeven.

Annelijn:  En hoe je dat doet? Dat is aan jouw en je team – want elke school is anders en daar hoort een eigen kleur bij.

(muziek)

Annelijn: Je luisterde naar Bouwstenen. Deze podcast werd bedacht en gemaakt door Cultlab in opdracht van LKCA. De podcastserie bestaat uit audiocolleges, werkopdrachten en gesprekken met experts. Meer weten? Kijk dan eens op www.lkca.nl.