Wat als onzichtbare lijnen ons zouden verbinden? Er een web zou ontstaan van school naar de concertzaal? Van het museum naar het atelier om de hoek? Van online naar offline, als kinderen mogen zoeken en eigen afslagen mogen nemen. Wat als onzichtbare lijnen zichtbaar worden?

Annelijn: De culturele omgeving betrekken is essentieel als we het hebben over kwalitatieve cultuureducatie. Maar hoe haal je die culturele omgeving binnen? Hoe werk je samen met instellingen uit het dorp, stad of uit het land? Wanneer organiseer je iets in de school of trek je er juist op uit naar een betekenisvolle plek waar je op een authentieke manier kunt leren? In deze aflevering nemen we je mee hoe je de culturele omgeving een essentiële plek kunt geven in je planvorming.

Annelijn: Afgelopen jaar hebben wij als Cultlab een jaar lang met een groep kunstvakdocenten, ICC’ers en leerkrachten mogen werken. Het doel was: samen ontwikkelen van cultuureducatie. Twee werelden welke letterlijk samen aan de tekentafel komen te zitten. De kunst en het onderwijs. Want hoe kun je nou in zo’n ontwerpproces gebruik maken van elkaars expertise?

Annelijn: Vanuit eigen fascinaties zijn we gestart met het leren kennen van elkaar. Voor één duo was het na de eerste ontmoeting zo klaar als een klontje. Een net afgestudeerde muziekdocente had altijd het verlangen gehad om een project te ontwikkelen over verschillende musici en componisten uit de geschiedenis.

Annelijn: De leerkracht met affiniteit voor literatuur gaf les en woonde zelf toevallig in een componistenwijk, waar elke straatnaam een eigen componist droeg. Een gevalletje: 1 plus 1 is 3. Ze gingen op onderzoek uit: hoe ze vanuit deze gegevens met elkaar een goed kunsteducatief project konden neerzetten. Ze besloten een aantal kaders te creëren, maar voornamelijk samen met de kinderen een onderzoek te starten.

Annelijn: Er ontstond een interessante samenwerkingsdriehoek. De kunstvakdocent, de leerkracht en de wijk als plek om te leren en te ontwikkelen. Samen met de kinderen ontdekten ze dat achter alle straten waar ze elke dag doorheen liepen een verhaal schuilgaat uit de muziekgeschiedenis. Ze ontdekten ideeën van componisten, luisterden naar hun muziek en schreven zelf eigen verhalen. Leren in de eigen authentieke omgeving. Samen met kunstenaars en je eigen leerkracht. Een win-win-win voor iedereen.

Annelijn: De moraal van dit verhaal: verbindt expertises aan elkaar, onderzoek wie wat in kan brengen en praat over je fascinaties. Over dat wat je beweegt als je partners in school haalt, zodat er vanuit daar een gelijkwaardigheid ontstaat om nieuwe ideeën te creëren.

(Muziek)

Annelijn: De eerste vraag die we vandaag op tafel leggen. Waarom is het zo belangrijk om zicht te krijgen op de culturele omgeving van de school?

Robin: Het is belangrijk om zicht te krijgen op de culturele omgeving van de school omdat je daarbij nog beter kunt afstemmen op de behoeftes van leerlingen. Wat is hun culturele achtergrond? En wat hebben de kinderen en jongeren nodig om zich te verbinden aan elkaar?

Robin: Door de culturele omgeving te kennen kun je de keuzes in het curriculum beter afstemmen op de leefwereld en belevingswereld van de leerlingen. En dat maakt namelijk leren ook veel relevanter en effectiever. Maar weten wat er in de omgeving van de school te vinden is, te zien wat de wereld is waar de leerlingen in opgroeien, dat helpt ook om een inclusieve en diverse schoolomgeving te creëren. Een omgeving waarin alle leerlingen zich thuis en gewaardeerd voelen. En heel vaak kijken we binnen cultuureducatie zeer goed naar wat we als school zelf allemaal willen en kunnen. Maar juist cultuur begeeft zich niet alleen binnen die schoolmuren. De wereld om het kind heen is zo ontzettend waardevol en verrijkend voor cultuureducatie.

Robin: Je kunt daarbij bijvoorbeeld spreken over drie domeinen van cultuureducatie. Het eerste domein gaat heel erg over cultuureducatie in huis, en wat doe je in school? Het tweede domein gaat over cultuureducatie met de culturele omgeving. En het derde domein gaat over cultuureducatie uit de grote wereld.

Annelijn: Dus drie verschillende plekken waar cultuureducatie plaatsvindt. Kun je eens een voorbeeld geven van die drie plekken?

Robin: Wat je ziet als je het bijvoorbeeld hebt over dat eerste domein in huis, dan hebben we het heel erg over wat doet een leerling eigenlijk in de klas? Vaak met de leerkracht, iemand die op de school werkt. En dan gaat het heel erg over de leerling die aangezet wordt als maker. Het tweede domein gaat heel erg over de samenwerking met de culturele omgeving, waarin de leerling bijvoorbeeld een les krijgt van een vakdocent van een culturele instelling en waarin de leerling eigenlijk deelnemer is aan het proces. Het derde domein, dat noemen we uit de grote wereld, dat gaat er eigenlijk heel erg over dat dat een plek is waar de leerling in aanraking komt met kunst uit de grote wereld. Bijvoorbeeld een museum of een theatervoorstelling, en dan spreken we vaak over de leerling als publiek.

Robin: En als je dan kijkt naar die drie domeinen, dan is het heel goed om je bewust ervan te zijn waar dat in het onderwijs zelf plaatsvindt, in het formele onderwijs, maar wat er ook in de vrije tijd gebeurt, het non-formele cultuuronderwijs. En waar leerlingen dan mee in aanraking komen. En als je dat eigenlijk aan elkaar verbindt, of je bent je daar bewust van, dan zie je hoe ontzettend breed en rijk die kennismaking kan zijn.

Annelijn: We spreken daarbij vaak over het leerecosysteem van kinderen, of waar de kinderen zich in begeven. Kun je daar eens iets meer over vertellen?

Robin: Ja, dat klinkt altijd best wel ingewikkeld, dat begrip leerecosysteem of cultureel leerecosysteem. Maar wat heel mooi is: als je eigenlijk kijkt naar waar komt die leerling dan allemaal in aanraking met kunst en cultuur, is het heel belangrijk om eerst goed te kijken naar wat is er dan allemaal in die directe omgeving van de school? Dus welke professionele of amateur kunstbeoefenaars zijn er? En wat biedt de wijk of plaats bijvoorbeeld aan culturele erfgoed?

Robin: Maar ook daarbuiten, welke cultuuraanbieders zijn er buiten het dorp of buiten de stad te vinden? En uiteindelijk wat is er landelijk? Nou, en zo’n leer-ecosysteem, dus het in beeld brengen wat er allemaal is, dat kan heel goed floreren als je met alle partners samenwerkt. En dan is het heel mooi dat je als ICC’er daar zicht op hebt. En het is helemaal mooi natuurlijk als die partners met elkaar samenwerken en dat hun aanbod dan ook weer aansluit op de ander. Als dat het geval is, kun je als school met de informatie en samen met alle partijen ook goed bepalen wat er nodig is als een volgende stap in de ontwikkeling van de school. Of juist specifiek in het geval van een leerling.

Robin: Het is dus echt belangrijk om kennis te hebben van de mogelijkheden en de kwaliteit van de culturele partners in zo’n leerecosysteem.

Annelijn: Misschien goed om even een voorbeeld te geven. In Tilburg wordt er gewerkt met het concept kernvoorstellingen. Als je kijkt wat daar gebeurt, dan is er eigenlijk een gezamenlijke wens die wordt uitgesproken voor de kinderen. Hoe kunnen kinderen kennis maken met het theater meer dan dat het alleen een uitje gaat worden? Alle partners in het systeem van de Tilburgse kinderen werken hierin samen. De gemeente zorgt dat er een bus is. De intermediair legt de koppeling tussen school en het theater. En het theater selecteert een passend aanbod.

Annelijn: De gezelschappen denken na over een aansluiting bij de doelgroep. En de kunstvakdocenten zorgen voor een betekenisvolle verwerking. Scholen zorgen voor verbinding met het eigen curriculum. En zo komt alles samen.

Robin: Een ander voorbeeld is de educatiewijzer in Breda. Dat is eigenlijk een hele mooie website waarin alle partners die werken voor het basisonderwijs in beeld hebben gebracht: wat doen wij eigenlijk? Wat bieden we aan?

Robin: En doordat dat een letterlijk platform is, wat je online kan vinden, kan iedereen van elkaar zien. Hé, wat bieden wij aan? En hoe verhoud ik me daarmee tot de ander? En op het moment dat een school daarin een vraag heeft, een ontwikkelwens, iets waar ze mee aan de slag willen, dan kunnen ze eigenlijk binnen die educatiewijzer heel helder zien: wie kan daarin wat betekenen? En hoe meer de partners daarin op elkaar afstemmen hoe rijker en betekenisvoller eigenlijk het systeem voor de school en daarmee voor de kinderen wordt.

Robin: Maar, dit alles werkt natuurlijk eigenlijk het beste als je mensen kent. Iets wat ik dus echt de ICC’er wil meegeven: werk aan de opbouw van je cultureel netwerk. Vaak wordt dat al in cursussen gedaan door middel van bijvoorbeeld speeddates. Maar ook netwerkbijeenkomsten van lokale intermediairs of cultuurpunthouders zijn daarin zeer helpend.

Annelijn: Stel je hebt contact gelegd met een culturele partner naar keuze. Die zit bij jou aan tafel. Hoe ga je met zo iemand samenwerken?

Robin: Wat heel belangrijk is in een samenwerking is om jezelf af te vragen: waarom wil ik met deze partner samenwerken? Wat vraag ik aan diegene, maar daarin ook mee te nemen en hoe zie ik dat voor me?

Robin: Er zijn dan eigenlijk drie vormen van samenwerking die daarin mogelijk zijn. Je kunt heel vraaggestuurd werken. Dat houdt eigenlijk in dat je zegt: ik heb een vraag en ik wil eigenlijk van de partner daar een antwoord op krijgen. Dus hoe kun jij mij helpen om vanuit de vraag naar een antwoord te komen?

Robin: Je kan heel aanbodgestuurd werken. Namelijk een partner die zegt dit heb ik jou te bieden en dat je als school zegt nou dit en dit en dit, dat zou bij ons wel passen dus dan is eigenlijk het aanbod leidend.

Robin: Of je werkt heel erg in co-creatie: dat zit er eigenlijk precies tussenin. Dan kijk je eigenlijk naar wat is de vraag die ik heb als school, welk aanbod heeft de partner daarin te brengen? En hoe kan dat samenkomen of hoe kunnen we samen tot iets nieuws komen wat antwoord geeft op de vraag, maar ook aansluit bij dat wat de partner kan bieden.

Robin: En als je dan met een partner aan tafel zit en je bent aan het spreken over die samenwerking, dan kan het soms ook heel goed helpen om uit elkaar te halen: voor wie zitten wij eigenlijk aan tafel. Zit je aan tafel omdat je in de samenwerking iets voor de leerling wil betekenen? Dus hoe kan hij, zij of hen gaan handelen in cultuureducatie? Of zit je aan tafel omdat het heel erg gaat over de lijn van jullie als team? Dat je zegt: wij willen ons ergens in professionaliseren dus hoe ga ik als leraar werken aan cultuureducatie? Of zit je aan tafel omdat je een beleidsvraag hebt en je de partner eigenlijk wil vragen om daarin mee te denken?

Robin: Concluderend is het dus goed om de culturele omgeving van je school in beeld te brengen. Door vanuit binnen uit te kijken naar waar de leerlingen in de directe omgeving en in de grote wereld mee in aanraking kunnen komen.

(Muziek)

Voice-over: Wat als onzichtbare lijnen ons zouden verbinden? Wat als er een web zou ontstaan van school naar de concertzaal, van het museum naar het atelier om de hoek, van online naar offline, als kinderen mogen zoeken en eigen afslagen mogen nemen. Wat als onzichtbare lijnen zichtbaar worden?

Annelijn: Wat zou je de luisteraar nog willen meegeven op dit gebied?

Robin: Het allerbelangrijkste is eigenlijk: breng de culturele omgeving van je school goed in beeld. Leg eens een flap op tafel. Teken je school in het midden en kijk eens: wie zijn er allemaal in onze omgeving? Welke lijnen liggen er al? Met wie werken we al samen? En met wie nog niet? En wat zouden we daarin willen ontwikkelen? Zo’n culturele kaart kan je echt helpen om te zien welke kansen er liggen, waar je al gebruik van maakt én waar je nog mee aan de slag kan.

Robin: En wil je meer weten over leerecosystemen. Laat je dan eens inspireren door de essays die LKCA heeft geschreven over dit thema.

Annelijn: In deze aflevering stond de culturele omgeving centraal. Welk netwerk ligt er in en om de school en hoe maak je daar gebruik van? Drie vragen om jezelf scherp te houden:

Samen aan de slag maakt je onderwijs rijk.

(muziek)

Je luisterde naar Bouwstenen. Deze podcast werd bedacht en gemaakt door Cultlab in opdracht van LKCA. De podcastserie bestaat uit audiocolleges, werkopdrachten en gesprekken met experts. Meer weten? Kijk dan eens op lkca.nl.