Dit is een artikel uit de Cultuurkrant, editie 37.

In april is Tessa Cramer keynote speaker tijdens de LKCA-conferentie Toekomstverkenning: Visie, verbinding en versterking voor cultuurbeoefening, waarbij strategisch managers, beleidsadviseurs en directeuren het gaan hebben over het thema toekomstbestendige cultuurbeoefening.

Het helpen nadenken is bekend terrein voor de futurist. Regelmatig schuift ze aan bij organisaties, bedrijven en ministeries die voor de taak staan strategieën te ontwikkelen voor toekomstbestendige veranderingen, langetermijnbeleid en innovatieve processen. Bepaald geen sinecure, zeker niet in een wereld die elke dag onzekerder lijkt te worden.

Cramer is van huis uit socioloog en promoveerde met het proefschrift Becoming Futurists. Bij de Fontys Hogeschool in Tilburg zette zij het lectoraat Designing the Future op, waar ze onderzoek doet naar veranderprocessen en het ontwikkelen van ‘toekomstgeletterdheid’.

‘In de kern gaat de toekomst over cultuur. In het gesprek gaat het vaak vooral over technologie en AI, maar er zijn zoveel meer verhalen, bovendien is hoe wij de toekomst voor ons zien sterk cultureel bepaald. We moeten dus eerst terug naar onszelf. Hoe ziet een toekomst eruit die wij willen, hoe stellen we die ons voor, en hoe kunnen we daaraan meewerken in ons eigen leven?’

Verbeeldingskracht is in die beweging een belangrijke vaardigheid. Enter cultuurbeoefening. ‘Cultuurbeoefening is de basis’, aldus Cramer. Vooral voor jongeren. Zíj zijn degenen die de toekomst concreet zullen moeten vormgeven. Des te belangrijker is het hun de instrumenten aan te reiken die daarvoor nodig zijn. ‘Niet enkel analytisch denkvermogen. Het is ook: een instrument bespelen, een puzzel oplossen, iets met je handen doen.’ Ze verwijst naar de herleefde aandacht in het basisonderwijs voor kleien, ter bestrijding van de verslechterde fijne motoriek van jonge kinderen. Gevolg van de vele uren stilzitten (achter een scherm).

Het aloude kleien als toekomstvaardigheid; een mooie gedachte. Maar niet alles wat vroeger goed was, hoeft geëigend te zijn voor de toekomst. De fijnmazige infrastructuur van breed toegankelijke cultuurbeoefening die de overheid de laatste decennia met zorg heeft afgebroken, lijkt bijvoorbeeld ideaal. Dat kan tot aannames leiden die het ontwikkelen van nieuwe vormen of structuren in de weg staan.

‘In het denkproces over toekomstbestendige strategieën is van cruciaal belang dat je je bewust bent van je eigen aannames over wat goed, belangrijk en wenselijk is. Binnen een groep of organisatie kunnen die aannames sterk verschillen. De een is optimistisch en open, de ander meer gesloten. Als dat niet expliciet wordt gemaakt, leidt het onvermijdelijk tot problemen, terwijl je wilt werken aan een verhaal dat je samen bouwt.’

In de cultuursector, zowel het professionele, scheppende en uitvoerende als het educatieve deel, wordt overheidssubsidie ondanks bezuinigingen (toch) nog altijd beschouwd als een vast gegeven, een soort onbetwistbaar erfrecht. Een mooie oefening voor creatieve verbeeldingskracht zou zijn die aanname eens uit te schakelen. ‘De vraag ‘wat als’ stellen. Wat als die ondersteuning wegvalt, hoe gaan we daar dan mee om, hoe zouden we daar doorheen kunnen bewegen? Het zijn vaak succesvolle organisaties die zoiets durven meenemen in hun toekomstscenario’s. Als je dat doet, is de toekomst niet meer zo spannend en kom je misschien op interessante vormen.’

Iets waar de hele wereld met nieuwsgierigheid én zorg naar kijkt is AI. De mogelijkheden worden vaak afgeschilderd als (te) onbegrensd. Hoewel Cramers verhouding tot AI ambivalent is, vermoedt zij dat AI behulpzaam kan zijn het ontwerpen van toekomstscenario’s, ook voor het implementeren van een infrastructuur voor breed toegankelijke cultuurbeoefening én samenwerking met andere domeinen, waaronder zorg.

‘Bij het opbouwen van dergelijke infrastructuren kan AI helpend zijn. Maar het blijven uiteindelijk de mensen die de relaties moeten leggen en onderhouden. AI kan misschien ook verrassende modellen voorstellen om cultuurbeoefening in te passen in onderwijscurricula. De neiging om daarbij efficiënt te willen zijn en op te schalen is echter in strijd met de waarden van de cultuursector. De identiteit van cultuur zit juist in het persoonlijke, het gevoelde, het beleefde. De sector mag zich in dat opzicht zelfbewuster opstellen.’

Het persoonlijke, gevoelde, beleefde: dat speelt zich ‘op de vloer’ af. Daar komen dan ook vaak de eerste ideeën voor verandering vandaan, ziet Cramer. Die wordt alleen bewerkstelligd als van bovenaf ruimte wordt gegeven om die ideeën te testen in de praktijk. Toekomstgericht werken is dus een kwestie van samenwerking tussen alle lagen in de organisatie, benadrukt ze.

‘En die samenwerking is er vaak niet. Maar bestuurders moeten de onzekerheid aangaan. Om verandering te bewerkstelligen is het nodig ruimte te geven, middelen vrij te maken en de koplopers serieus te nemen. Anders gaan innovaties verloren. Tegelijk moeten de koplopers geduld hebben. Het moet van twee kanten komen.’