De collectie van Wereldmuseum Amsterdam, voorheen Tropenmuseum, is grotendeels ontstaan uit de objecten die Nederlanders uit de koloniën meenamen. De verzameling was het toonbeeld van Nederlands koloniale trots. 

Met Onze koloniale erfenis wil het museum de geschiedenis meer recht doen door onderbelichte perspectieven in beeld te brengen. Het onderdrukken en verdrijven van de bestaande bevolking heeft geleid tot economische ongelijkheid, racisme en uitputting van de aarde. Met objecten en kunstwerken die het verleden aan het heden knopen, maakt de tentoonstelling voelbaar dat dit nog steeds in vrijwel alle aspecten van ons leven doorwerkt. Of het nu gaat om de materialen waarmee telefoons worden gemaakt, hoe je achternaam meespeelt bij het vinden van een baan of de taal die we dagelijks gebruiken.  

De educatie bij de tentoonstelling wil het bewustzijn vergroten en leerlingen prikkelen om een eigen mening te vormen. Het museum biedt lesmateriaal voor twaalf online lessen aan en rondleidingen door de tentoonstelling voor het basis-, voortgezet, beroeps- en hoger onderwijs. Met nieuwsbeelden, hedendaagse kunstwerken en vragen openen ze het gesprek.  

Een van de kunstwerken in het online lesmateriaal en de rondleiding is The Territory Dress (2018) van Susan Stockwell. Een jurk van oude landkaarten, waarvan de mouwen uitlopen in grenzen die bloedrood zijn. In de holte van de buik vaart een schip. Verwijzend naar de vrouwen uit gemeenschappen in de gekoloniseerde gebieden, die weinig te zeggen hadden over hun eigen lichaam. (Museum)docenten bespreken welke associaties dit oproept, laten het de leerlingen zelf ontdekken en duiden zo samen de betekenis van het werk.  

Of neem Madame de Beauvoir’s painting (2016) uit de serie Rewriting history van Fabiola Jean-Louis. Hierop is een foto van een tot slaaf gemaakte man te zien. Lisa Kleeven, senior educator bij Wereldmuseum, vertelt dat Trump deze foto afgelopen jaar overal uit de openbare ruimte liet verwijderen, terwijl het mensen juist moest herinneren aan een ongewenst verleden. 

In de tentoonstelling ligt de nadruk op verhalen van verzet en veerkracht. Van de succesvolle Haïtiaanse opstand, tot het vlechten van rijstkorrels in de haren van vrouwen die vluchtten van plantages, tot de zelfgemaakte muziekinstrumenten van tot slaaf gemaakte mensen.  

Lisa: ‘We brengen de mensen over wie niet gesproken werd terug in het verhaal. De verhalen van marteling en geweld kennen veel leerlingen wel, die over veerkracht en verzet zijn minder bekend. Terwijl het fijner én krachtiger is om vanuit hoop te praten over een betere toekomst. Daarbij is het voor het museum met een koloniale oorsprong essentieel om de mensen die ontmenselijkt werden centraal te zetten. Zonder het verhaal van veerkracht en verzet, vertel je het koloniale verhaal. En het uitsluiten en dehumaniseren van mensen op basis van uiterlijke kenmerken is een van de hardnekkigste gevolgen hiervan.’

Tot de collectie van het museum behoren afbeeldingen en meetinstrumenten van de afdeling fysische antropologie, die mensen probeerde te categoriseren. Het museum neemt hier met de tentoonstelling verantwoordelijkheid voor. Al kan het praten over racisme ingewikkeld zijn.  

‘Als je inspeelt op herkenbare beelden en de labels die mensen kregen’, zegt Anouck, ‘herhaal je stereotypen, dat eerder bevestigend dan ontkrachtend werkt.’

Het museum toont daarom in een bijna afgesloten ruimte een klein aantal onderwijsplaten die nog tot 1986 in Nederlands onderwijs gebruikt werden. Hier bespreekt Wolf met de leerlingen dat ‘menselijke rassen’ bedacht zijn tijdens het kolonialisme, om slavernij en uitbuiting te rechtvaardigen. ‘Racisme bestaat, ras niet’ staat in grote letters op de buitenwand van de ruimte. 

 ‘Deze tentoonstelling zorgt voor meer ongemak dan andere,’ ervaart Lisa. ‘Leerlingen worden er soms boos over. Net als bij de film over de Nederlandse excuses aan voormalige koloniën. Sommigen vinden dat maar onzin. Of ze zeggen: gaat dit over mij? Het is zo lang geleden. Maar veel structuren van ongelijkheid die toen zijn ontstaan, werken nog steeds door, kijk bijvoorbeeld naar de toeslagenaffaire. Daarom moeten we erover blijven praten.’ 

In de klas kunnen docenten met leerlingen alvast oefenen hoe je een ongemakkelijk gesprek voert. Anouck tipt om met een licht onderwerp te beginnen, zodat je merkt hoe de onderlinge dynamiek is en of iedereen zich veilig genoeg voelt. En ze adviseert om grote onderwerpen zo klein en concreet mogelijk te maken. ‘Een leerling kan een probleem als racisme niet eigenhandig oplossen. Maar hij kan wél letten op de taal en de beelden die hij gebruikt.’

Lisa, tot slot: ‘Wij hopen dat er een collectief bewustzijn ontstaat over hoe structurele ongelijkheid is ontstaan in de koloniale periode. Dit gaat ons allemaal aan, want het is aan ons allemaal nagelaten. Vandaar de titel van de tentoonstelling: Onze koloniale erfenis.’

Dit artikel vind je misschien ook interessant: