Dit is een artikel uit de Cultuurkrant, editie 37.

Steeds meer onderzoeken tonen aan dat kunst en creativiteit een gunstige invloed hebben op ons welzijn. Dat is een breed begrip, welzijn. In sommige gevallen spitst dat onderzoek zich toe op fysiek welzijn, op aantoonbare veranderingen in het lichaam. Dergelijke hoopvolle ontwikkelingen ziet ook Blanca Spee, die onderzoek doet naar de relatie tussen creatieve activiteit, de aanmaak van dopamine en het welzijn en functioneren van mensen met Parkinson.

Spee is senior onderzoeker aan de Universiteit van Wenen en Radboudumc en is leider van het Radboudumc – Art Inquiry Lab. Ook leidt zij het project ArtCap, waarbij mensen met Parkinson tien weken lang onder leiding van ervaren kunstdocenten aan de slag gaan met een creatieve activiteit die het best bij hen past. Niet iedereen heeft immers zin om te schilderen, niet iedereen vindt dansen fijn.

Om bij het begin te beginnen: hoe kwam de relatie tussen dopamine-aanmaak en creatieve activiteit in het vizier?

‘We stuitten op een opvallend bijverschijnsel van parkinsonmedicatie: een creativiteitsboost. Toen we drie jaar geleden met ons onderzoek begonnen, was dat idee vooral gebaseerd op verhalen van patiënten zelf, neurologen en kunstwetenschappers. Die zagen verandering bij mensen die al kunstzinnig actief waren, maar er waren ook verhalen van mensen die nog nooit creatief bezig waren geweest. Na hun diagnose wérden ze het ineens.

De hypothese was dat de dopaminemedicatie daarmee te maken had. Bij Parkinsonpatiënten sterven de cellen af die dopamine aanmaken. Dat stofje is niet alleen nodig om goed te bewegen, maar ook om te leren en controle te houden over gedrag en emoties. Dopaminemedicatie verhoogt de dopaminerge activiteit in de hersenen en kan daarbij niet alleen verzwakte systemen ondersteunen, maar ook bestaande, nog gezonde, netwerken sterker activeren.’

Er is al langer allerlei anekdotisch bewijs, bijvoorbeeld voor de gunstige invloed van dansen voor Parkinsonpatiënten. Jullie onderzoek gaat verder. Kijken jullie ook naar minder‘bewegingsachtige’ activiteiten?

‘Parkinson is vaak gedefinieerd als een bewegingsstoornis, maar ook cognitie en flexibel denkvermogen worden beïnvloed. Dit is verbonden met het creatief denken wat je tijdens kunstzinnige activiteit doet. Daarbij schakelt je brein voortdurend; inzoomend, uitzoomend. Dat is voor Parkinsonpatiënten moeilijk.

Zij raken soms in een freeze, ook met hun spraak, met hun denken. Ook op emotioneel gebied ervaren ze schommelingen die vreemd zijn voor hen. Parkinson heeft daarnaast impact op het sociale leven. Je wereld wordt kleiner, sommigen durven niet meer naar buiten. Creatieve activiteit helpt hun wereld weer groter te maken.’

Stimuleert ook ontvankelijke (passieve) kunstparticipatie de aanmaak van dopamine?

‘Daar wijzen diverse onderzoeksresultaten op. We hebben net in samenwerking met het Rijksmuseum het project PD-Rijks Pelgrimage opgestart. Ook door het kijken naar een kunstwerk kun je in een flow raken die verwant is aan het proces in je brein als je creatief bezig bent en waarbij dopamine wordt aangemaakt.’

Er lopen diverse onderzoeken en projecten. Zijn er recent al resultaten uit die onderzoeken gekomen, en wat staat er nog op het programma?

‘We hebben net een pilot gedraaid met een actieve creatieve interventie bij ongeveer vijftig, zestig mensen. De pilot is nu afgerond, we zijn aan de analyse toe, dus die uitkomsten laten nog op zich wachten. We gaan het programma later nog eens herhalen met een controlegroep zónder interventie. Die krijgen ze later natuurlijk wel, anders is dit ethisch niet oké.

Maar in het algemeen kunnen we bij de lopende onderzoeken al heel basaal nagaan hoe vaak iemand de afgelopen tijd – dus tijdens en na de creatieve interventies – naar de specialist, de huisarts of een andere zorgprofessional is geweest. Zo kan je al een eerste, kleine toetsing maken. Je ziet een richting.’

Degelijk wetenschappelijk onderzoek, herhaalbaar en met een controlegroep, is noodzakelijk om beleidsmakers en verzekeraars te overtuigen om‘kunstzorg’te financieren. Intussen wordt alvast gewerkt aan implementatie van effectieve strategieën voor culturele interventies. Spee is ook betrokken bij het train-de-trainerprogramma De tekenexpeditie dat al dit jaar van start gaat.

‘Naast een set van creatieve oefeningen waar iedereen een eigen twist aan kan geven worden ook tips voor de begeleiding van mensen met Parkinson aangereikt. Hierbij krijgen de toekomstige trainers allereerst informatie over de ziekte, wat zijn de symptomen? Wat kun je bijvoorbeeld doen als iemand vast komt te zitten, hoe kun je dat binnen de beeldende kunst oplossen?

In de train-de-trainerworkshops kunnen deelnemers in een rollenspel zelf voelen hoe dat is. Het is een korte opleiding, twee keer vier uur. We zoeken niet alleen therapeuten. Iedereen die ervaring heeft met Parkinson kan zich opgeven, dus ook kunstvakdocenten of kunstenaars. Het kan ook interessant zijn voor lezers van de Cultuurkrant!’