Erfgoed is een werkwoord

sociallinksheader

Volg ons
  • linkedin
opinie

Erfgoed is een werkwoord

opinie

auteur
Jacquelien Vroemen
datum
23 mei 2018
Door Jacquelien Vroemen • 23 mei 2018 • Leestijd: 4 min

Erfgoed is meer dan een waardevol overblijfsel uit het verleden, vindt Jacquelien Vroemen. Het laat ook zien wie we wíllen zijn. Profiteer van haar concrete tips voor de invulling van erfgoedlessen, en laat leerlingen ervaren dat wij ons erfgoed niet alleen erven, maar elke dag opnieuw maken.

´Erfgoed laat zien waar we vandaan komen, wie we zijn en welke ontwikkeling we doormaken´, zei minister van Engelshoven een tijdje geleden. Veel mensen denken er zo over. Maar erfgoed is niet wie we zijn. Het laat zien wie we willen zijn. En wie zijn die ´we´? 

Waarom wordt iets erfgoed?

Erfgoededucatie zou niet zozeer moeten gaan over de geschiedenis die door erfgoed wordt belichaamd, maar over wat erfgoed is. Het is belangrijk je met leerlingen af te vragen waarom mensen dingen tot erfgoed bestempelen en welke belangen daarbij spelen. De emoties die we voelen over de dingen die ´ons vertellen wie we zijn´, zijn voor iedereen verschillend. Ze spelen een voorname rol in het dagelijks leven. We kennen allemaal de voorbeelden van Zwarte Piet, de muur van Mussert, de Gouden Koets. 

Maar emoties en belangen spelen ook op bescheidener schaal. Waarom mag er geen disco in de leegstaande kerk? Waarom wel? Welke namen mogen er op het gedenkteken? Wie bepaalt dat? Hoe verandert een object zodra het in een museumcollectie is opgenomen? Waarom is iets erfgoed voor iemand? Is het erfgoed van de plaats waar ik woon automatisch mijn erfgoed? Waarom wil de molenaar, de rondleider, de getuige, zo graag zijn verhaal en zijn erfgoed doorgeven?

Erfgoed binnen geschiedenisonderwijs

Scholen zetten erfgoed vooral in binnen het geschiedenisonderwijs. Ze gebruiken het als tastbare historische bron waarmee je het verleden dichterbij kunt halen en beleefbaar maken. Veel van wat wij erfgoededucatie noemen is eigenlijk gewoon aanschouwelijk geschiedenisonderwijs. Daarnaast zijn projecten – en dat is dan de ‘erfgoedkant’ ervan – er vaak op gericht de leerlingen duidelijk te maken dat erfgoed waardevol is en dat het iets zegt over onze (en dus ook hun) identiteit. Gehoopt wordt dat leerlingen het erfgoed gaan waarderen en er later voor willen zorgen. 

Cultuureducatie en burgerschapsvorming

Maar laat leerlingen ook eens zien dat erfgoed – en onze omgang daarmee – vooral veel vertelt over het heden. Wat doen we ermee en wat niet, en wie bepaalt dat? Vergeet daarbij niet dat een erfgoedles óók een 'erfgoedhandeling' is. Als je bijvoorbeeld je leerlingen voorafgaand aan het museumbezoek vertelt dat ze niet mogen rennen en gillen en dat ze respect moeten hebben voor de voorwerpen, dan ben je bezig met het doorgeven van onze waarden en normen rond musea. 

Als je zegt dat de kinderen niets mogen aanraken, dan geef je de boodschap door dat de objecten belangrijker zijn dan zijzelf. Het erfgoed mag niet vies worden of stuk gaan want het moet zo authentiek (wat verstaan we onder authentiek?) mogelijk bewaard worden voor later. Wij vinden bewaren dus belangrijker dan nu met de voorwerpen omgaan. Zulke dingen kun je bespreken en onderzoeken in de klas. Dit kan binnen de geschiedenisles, maar ook bij maatschappijleer, cultuureducatie, burgerschapsvorming.

Concrete tips voor de erfgoedlessen

Hoe kun je leerlingen laten ervaren dat wij ons erfgoed niet alleen erven, maar ook maken, elke dag opnieuw? Een paar concrete tips voor de invulling van lessen.
  • Het ‘erfgoedstempel’ onderzoeken. Hoe verandert iets als het in een museum terecht komt? 
  • Dit kun je ook doen voor de omgeving. Is er in de plaats/provincie van de school sprake van citymarketing: een ‘het verhaal van…’, ‘het DNA van…’? Hoe wordt het erfgoed hierin gebruikt?
  • Waarde toekennen. Voor leerlingen in groep 1 tot en met 4 zijn er genoeg projecten die gaan over verzamelen en bewaren, over wat erfgoed is en waarom mensen erfgoed belangrijk vinden. Til zo’n project eens naar een hoger plan. Ook leerlingen in de bovenbouw van het po en van het vo kunnen hiermee aan de slag.
  • Onderzoek samen de geschiedenis van een voorwerp. Wat is bijvoorbeeld zijn biografie? Dit kun je letterlijk nemen: waar is het ‘geboren’ en waar is het vervolgens allemaal ‘geweest’? Hoe is het in het museum beland? Iets anders is de receptiegeschiedenis van een voorwerp, gebouw of traditie bestuderen. Hoe is er in de loop der jaren tegenaan gekeken? 
  • Denk na over belanghebbenden. Is er een monument in de buurt dat wordt gesloopt of een andere bestemming krijgt? Een traditie die veranderd of afgeschaft dreigt te worden? Leerlingen kunnen belanghebbenden interviewen, artikelen van de plaatselijke krant en de bijbehorende reacties bestuderen en belangen in kaart brengen. Hiervan leren ze dat erfgoed geen vaststaand gegeven is maar mensenwerk. En wat vinden ze er zelf van?

Bij alle erfgoededucatieprojecten is het goed om leerlingen bewust te maken van hun eigen rol. En daarbij is het niet nodig dat zij het erfgoed gaan omarmen. Het is voldoende als ze beseffen dat iets voor ánderen erfgoed kan zijn, en waarom. Dat je respect voor het erfgoed van mensen kunt hebben, ook als het jou niets zegt. Iedereen kiest zijn eigen erfgoed. Dáár ligt het verband met onze identiteit. 

Bijschrift afbeelding: Het ‘erfgoedstempel’. De fonduepan links is gefotografeerd in het Stadsmuseum Zoetermeer, de pan rechts komt van een website die tweedehands spullen te koop aanbiedt. De pan links is een geregistreerd museumstuk dat ons vertelt hoe ‘we’ in de jaren ’70 leefden. De fonduepan rechts is gewoon een fonduepan met jaren ’70 motief.
Afbeelding uit Educatie in erfgoed.
------------------------------------------------------------
Boek: Educatie in erfgoed. Hoe we erfgoed (kunnen) gebruiken in het Nederlandse onderwijs. Uitgeverij Van Gorcum, Assen, 2018.