Eenzaamheid bespreekbaar maken met artistieke speldenprikken

sociallinksheader

Volg ons
  • linkedin
opinie

Eenzaamheid bespreekbaar maken met artistieke speldenprikken

Onderzoek

auteur
Freek de Meere
datum
30 maart 2015
Door Freek de Meere • 30 maart 2015

Freek de Meere (Verwey-Jonker Instituut) deed onderzoek naar de impact van kunstprojecten en social design op het bespreekbaar maken van eenzaamheid. 'Deelnemers brengen soms zeer persoonlijke, emotionele situaties ter sprake. De kunstenaar weet hiermee niet altijd goed om te gaan.'

Bij eenzaamheid is sprake van een gebrek aan voldoende betekenisvolle interacties van mensen met anderen. Daaraan kan worden gewerkt met social design. Het kan dan gaan om het vergroten van het sociale en persoonlijke voorstellingsvermogen, bewustwording, beleving en het bieden van handreikingen voor een ander sociaal handelen. Social design maakt tot op heden geen deel uit van het reguliere denken over hulp bij eenzaamheid. Maar juist met social design kan de sociale interactie van mensen worden uitgedaagd en veranderd.  Juist daarmee kunnen maatschapppelijke vraagstukken worden benaderd  die gewoonlijk moeilijk, of niet met gangbare methoden of technieken, ‘opgelost’ of in beweging gebracht kunnen worden.

Het begrip social design omvat allerlei soorten activiteiten, variërend van het ontwerpen van events om sociale cohesie in een wijk te bevorderen tot het scheppen van goede samenwerking op de werkvloer.

 Samen met kunstenaars en ontwerpers van Young Designers (Ydsite.nl) verkenden we de mogelijkheden van social design voor het bespreekbaar maken van de eenzaamheidsproblematiek.  We volgden in een viertal maanden vijf projecten in meerdere uitvoeringen en voor verschillende groepen. Kunstenaars en ontwerpers hebben het vraagstuk eenzaamheid uitgebreid onderling besproken en ieder heeft aan de hand van een eigen zoektocht en artistieke bagage een individueel project vorm gegeven. Samen met de deelnemers willen zij op zoek naar eenzaamheid. Eenzaamheid bespreekbaar maken is hun belangrijkste doel. Zij streven naar wederkerigheid en proberen door de uitvoering van hun projecten met mensen in contact te komen. Met hun projecten delen ze als het ware speldenprikken uit. Bij sommige uitvoeringen zijn mensen door de prikken zichtbaar geraakt. 

'De sandwichman', door ontwerper Dennis Lohuis

Eenzaamheid is een moeilijk bespreekbaar onderwerp. En iedereen heeft zo zijn eigen vragen daarbij, die je vaak niet durft te stellen. Maar wat gebeurt er als je mensen op straat je vraag toch voorhoudt? Een aantal ontwerpers durfde het aan en ging de straat op, met een groot sandwichbord om met daarop hun vragen: ‘Ben je ook wel eens eenzaam?’ ‘Kent u de schoonheid van eenzaamheid?’ ‘Kan ik u vertellen over mijn eenzaamheid?’ Van jong tot oud komen mensen met persoonlijke verhalen, van zichzelf of over anderen. Van een gepeste medeleerling en vluchten in computergames tot een langdurende ervaring van sociaal en emotioneel isolement. Ondanks het taboe blijken veel mensen graag over (hun) eenzaamheid te praten, zelfs midden op straat en met onbekende mensen. Maar wanneer krijg je die kans, of wanneer voel je de ruimte daartoe?

Met dit project wordt eenzaamheid bespreekbaar gemaakt en lieten de kunstenaars mensen ervaren wat dat betekent voor je omgang met eenzaamheid. Lohuis introduceert de workshop met een documentaire van tien minuten over het project. Daarna stellen mensen zich de vraag welke vraag over eenzaamheid ze niet zouden durven stellen. Met deze vraag op een sandwichbord of T-shirt benaderen de deelnemers vervolgens de omgeving om gesprekken op gang te brengen. Na afloop worden de - vaak enerverende -ervaringen uitgewisseld

'Situaties van Eenzaamheid', door Madelinde Hageman, interactie-ontwerper in samenwerking met Leontine Hoogeweegen, verteltrainingen

In toenemende mate werd Madelinde Hageman zich bewust van het gebrek in taal om genuanceerd over eenzaamheid te kunnen praten. Om dit voelbaar te maken verving ze in de 22 beschrijvingen van soorten sneeuw, gemaakt en gebruikt door Eskimo’s, het woord sneeuw door eenzaamheid. Dan krijg je bijvoorbeeld ‘smeltende eenzaamheid’ of ‘harde korstige eenzaamheid’. Hiermee ontstaat een bijzondere lijst woorden die direct duidelijk maakt dat het gemakkelijker is om over eenzaamheid te praten als er meer taal voor zou zijn. Als project hebben Hageman en Hoogeweegen ‘Situaties van Eenzaamheid’ ontwikkeld, waarin ze op zoek gaan naar handpalm-verhalen over eenzaamheid.

Mensen worden in een workshop uitgenodigd om een situatie in hun leven beeldend te beschrijven waarin ze geconfronteerd worden of werden met hun eigen eenzaamheid. Deze koppelen ze aan één van de 22‘sneeuw’woorden of aan een zelfbedacht woord over zijn of haar eenzaamheid, bijvoorbeeld ‘schoolplein-eenzaamheid’. Na het opschrijven wordt het verhaal op verschillende manieren teruggekoppeld aan het publiek door het voorlezen aan anderen in de workshop, het publiceren op de website Situatiesvaneenzaamheid.nl.

'Als woorden bloemen worden', door kunstenaar Peik Suyling

Peik Suyling tekent in afzondering al jaren bloemen waarin voor hem levenskracht en vergankelijkheid kunnen samenvallen. Sinds het begin van dit eenzaamheidsproject is hij bloemen gaan tekenen met anderen. In situaties zoals de verblijfhuizen van het Leger des Heils, met vrijwilligers en hun cliënten van Humanitas, met mantelzorgers maar ook met HBO-studenten en met kinderen op lagere scholen. Vaak hoort Peik vooraf: ‘Maar ik kan helemaal niet tekenen’. Waarna veel deelnemers verrast worden door het resultaat en de uitwerking die het tekenen op hen heeft. Je drukt veel meer uit met zo’n tekening dan je je bewust bent. Kracht, kleur, beweging, het zegt iets over hoe je in het leven staat. Maar ook de zwaardere kanten komen vaak naar boven, zoals eenzaamheid. Tijdens het tekenen mag je over van alles praten maar liever niet over de tekening. Dat werkt goed want je blijft beter met je aandacht bij wat je zelf op papier aan het doen bent. Na afloop ontstaan goede onderlinge gesprekken, ook over het werk. 

'Over de schoonheid van eenzaamheid', door ontwerper Maaike Roozenburg

Eenzaamheid maakt op momenten deel uit van ieders leven. Zij kan zwaar en donker zijn, maar we hebben haar ook nodig om ons te ontwikkelen, te groeien, en te verdiepen. wil mensen uitnodigen om een nieuw, gelaagder, gekleurder, genuanceerder en rijker beeld van eenzaamheid samen te stellen. Tijdens het project wil ze dit doen door samen foto’s, film, muziek, verhalen, teksten en gedichten en beelden te verzamelen van de verschillende gezichten die jouw eenzaamheid kent. Dat gebeurt ter plaatse met behulp van internet en mobiele telefoon, maar kan ook door meegebrachte boeken en tijdschriften.

Een'zaam'heidswijzer 'Samen lopen', door kunstenaar Martijn Engelbregt

Iedereen kent eenzaamheid, iedereen is in meerdere of mindere mate eenzaam. Op grond van dat uitgangspunt ontwikkelt Martijn Engelbregt een Een’zaam’heidswijzer, een soort stroomdiagram met persoonlijke vragen. Met de Eenzaamheidswijzer onderzoeken deelnemers hun persoonlijke ‘eenzaamheidsgraad’ waarna ze zelf tools in handen krijgen om de potentie van de eenzaamheid ten volle te benutten.

In deze workshop wordt aan de hand van de eenzaamheidswijzer eenzaamheid op lichte en humoristische wijze bespreekbaar gemaakt terwijl de donkere lagen, vooral de angst voor eenzaamheid, voorzichtig in het licht worden gebracht.

Te weinig aandacht voor emotionele situaties

Er is een aantal zaken duidelijk geworden bij deze projecten. Voor de kunstenaars blijkt vooral de ontworpen werkvorm centraal te staan. Zij passen de werkvorm aan de specifieke context aan en voeren deze zo optimaal mogelijk uit. Zelfs als er niemand komt opdagen vinden ze een oplossing om mensen toch te benaderen; duidelijk werd eens te meer dat de kunstenaars goed zijn in improviseren. Voor hun lijkt de toetssteen voor succes te zijn of de deelnemers met de gekozen werkvorm uit de voeten kunnen. Vervolgens kijken ze of aanpassingen mogelijk zijn die de werkvorm nog beeldender maken, de beleving vergroten of mooiere verhalen opleveren. Zij kijken in eerste instantie niet naar aanpassingen om bijvoorbeeld het aantal betrokkenen te vergroten.

De projecten hebben de intentie om deelnemers te laten nadenken over hun eigen eenzaamheid. De manier waarop en de directheid waarmee dit gebeurt, verschilt per project en per uitvoering. We hebben voorbeelden gezien waarbij deelnemers zeer persoonlijke, voor de persoon emotioneel beladen situaties, ter sprake brengen. De kunstenaar weet hiermee niet altijd goed om te gaan. Situaties waarin mensen echt geraakt (dreigen te) worden, vinden zij moeilijk en willen ze het liefst vermijden. De uitwerking op de deelnemers van de methode van de kunstenaars is onvoorspelbaar, deze staat niet bij voorbaat vast. Dit veroorzaakt in sommige gevallen verwarring. Voor het bieden van bedding aan wat de kunstenaars losmaken is in de projecten nog weinig aandacht.

De grote potentie van social design

De uitvoeringen van de projecten laten drie soorten resultaten zien. Over het algemeen lukt het goed het thema eenzaamheid bespreekbaar te maken. Het lukt in enkele gevallen handvatten te geven om de persoonlijke eenzaamheid op te zoeken en wellicht hanteerbaar te maken. Beroepskrachten en vrijwilligers werden bij de projecten geïnspireerd geraakt en toegerust om met anderen over eenzaamheid te praten.

De social design-projecten laten daarmee een grote potentie zien. De aanvliegroute is anders dan de reguliere ondersteuning of hulpverlening. De projecten bereiken meer mensen dan alleen hulpbehoevenden. Ook benaderen de projecten ieder mens op hetzelfde niveau; er is geen onderscheid tussen hulpgevers en hulpbehoevenden. Daarbovenop zien we dat kunstenaars in de projecten doorgaans goed in staat zijn in te spelen op verschillen in context. Hulpverleners kunnen hier zowel van leren als in een eventuele samenwerking hun voordeel mee doen.

De gevolgde social design-projecten maken echter nog niet ten volle duidelijk wat social design vermag. Er zijn theoretisch verbeteringen mogelijk. Het gaat er dan allereerst om dat méér betrokkenen input leveren voor het designproces. Welke projecten zouden daaruit ontstaan? Ook zijn er mogelijkheden in de samenwerking met hulpverleners. Daarmee kan wellicht de betekenis van de projecten voor individuen die worstelen met eenzaamheid worden vergroot.

Ten derde is meer bewuste sturing mogelijk op welke kunstenaar en welk project in welke context terecht komt. Deze constateringen leveren voor de komende periode een agenda op voor de ontwikkeling en uitvoering van nieuwe social design-projecten voor eenzaamheid.

Freek de Meere is hoofd Onderzoeksprogramma Sociale vitaliteit en veiligheid aan het Verwey-Jonker Instituut

Meer lezen

F. de Meere, W. Kroes en A Huygen (2013) Wat social design vermag: Verkenning van de mogelijkheden om eenzaamheid tegemoet te treden: Utrecht: Verwey-Jonker Instituut

Foto: project Situaties van eenzaamheid