Ida van der Lee: ‘Ik vond het schokkend dat ik er niets van wist!’

Interview

FOTO Max Linsen
auteur
Joost Groeneboer
datum
1 mei 2018

Je kunt het bijna niet missen. Achter heel veel ramen in de straat hangt een poster met daarop de straatnummers en namen van joodse inwoners die de Holocaust niet hebben overleefd. Namen en Nummers is een project van mijn oud-overbuurvrouw: beeldend kunstenaar Ida van der Lee.

Hoe is het idee ontstaan?

‘In 1999 hield ik in Amsterdam het community art-project Wasgoed is goed. De hele Vrolikstraat, een van de langste straten van de stad, hing zijn wasgoed buiten, zoals je dat in zuidelijke landen wel ziet. Een bont ‘vlagvertoon’ dat mensen met verschillende achtergronden verbond. Een van de deelnemende buurtbewoners stuurde me op een gegeven ogenblik een link naar de website Joods Monument, een eerbetoon aan alle Nederlandse joden die omgekomen zijn tijdens de Holocaust. De site is doorzoekbaar op naam en straat; het is ook een community, bezoekers plakken er ook foto’s, knipsels en verhalen aan, zodat het een beetje gaat ‘leven’.’

Ida van der Lee‘De Oosterparkbuurt was vroeger een echte joodse buurt. Ik kwam er achter dat alleen al uit onze straat meer dan 1200 mensen na de oorlog niet zijn teruggekeerd. Ook de bewoners van mijn eigen huis – ik woonde destijds op nummer 281-3 – het echtpaar Eliazer Bas en Naatje Bas Peperwortel, bleken in Auschwitz te zijn omgebracht. Ik vond het schokkend dat ik, en bijna niemand in de straat, daarvan wist. Daarin wilde ik verandering brengen.’

Hoe heb je dat gedaan?

‘Het onderwerp hield me erg bezig. Ik was al erg bezig met rituelen. Al eerder had ik het project Allerzielen Alom – op begraafplaatsen, over het herdenken van de doden – en deed ook afscheidsrituelen voor te slopen huizen . En met de komst van een joodse stagiaire dacht ik op een gegeven moment: we gaan het gewoon doen! Met een klein budgetje van het Amsterdams Fonds voor de Kunsten – daar hoefde je geen officiële aanvraag voor in te dienen, alleen even op gesprek te komen, heel laagdrempelig allemaal – zijn we in 2012 op het Kastanjeplein begonnen. En we doen het nu alweer voor de zesde maal.’

‘Op het plein leggen we de drie Oosterparkstraten, de Vrolikstraat en alle dwarsstraten met planken uit. Mensen maken een naambordje en leggen dat op het bijbehorende adres op de grond. Vervolgens is het de bedoeling dat we de mensen symbolisch weer naar huis brengen. Dat is een heel ritueel traject. Rond het plein is bijvoorbeeld met krijt een spoorlijn getekend, waarlangs je een bezinningsronde loopt. Onderweg kom je richtingpijlen naar de kampen tegen en verfrommelde briefjes die mensen uit de treinen hebben gegooid. Om je in te beelden wat de mensen tijdens hun transport allemaal hebben moeten doorstaan.’

‘Uiteindelijk kom je weer bij de plattegrond uit en kun je op drie verschillende manieren – of op een zelf gekozen manier – iets zeggen:  ‘David Cohen, ik herdenk je’, ‘David Cohen, ik breng je terug’  of ‘David Cohen, we hadden je nooit mogen laten gaan.’ De laatste uitspraak is voor veel mensen nogal confronterend. Het brengt het verleden naar het nu en naar onszelf toe. Het ritueel wordt afgesloten met ‘De hoogste tijd’. Daarbij krijg je de vraag gesteld: Wat vind jij belangrijk, wat is nu urgent?’

FOTO Joost Groeneboer

Er is ook een scholenproject?

‘Er staan ook verhalenkoffers op het plein. Gevuld met oorlogsverhalen van de website Het Geheugen van Oost. Maar ook met de verhalen van buurbewoners die de oorlog hebben meegemaakt. Zij zijn geïnterviewd door scholieren die aan het project Oorlog in mijn buurt hebben meegedaan. Sommigen schoolkinderen worden erfgoeddragers en nemen daarmee de plicht op zich om de verhalen door te vertellen. Symbolisch krijgen ze dan een medaille of lintje van de burgemeester. Ook hier versterkt het ritualiseren de beleving erg.’

Vrijwilligers spelen in het project een grote rol…

‘Ja,  ze zijn enorm betrokken. Het onderwerp raakt ze en ze vinden deze kunstzinnige manier om er aandacht voor te vragen heel sterk. Dat het een indringend ritueel is waarbij je je een op een met de vroegere joodse bewoners verhoudt. De  hulp van de vrijwilligers is hard nodig. Om het traject uit te zetten maar bijvoorbeeld ook om papieren verhalenslingers – gemaakt van proppen vergeeld papier uit oude boeken – in de bomen op te hangen.  Elke prop staat voor een nooit verteld verhaal.’

‘Er zitten allerlei mensen bij, van jong tot oud, en met heel verschillende beweegredenen. Een van de vrijwilligers is bijvoorbeeld een hoogleraar humanistiek. Ik heb veel krachtige mensen. Ook het buurtcomité is erg actief. Daar zit bijvoorbeeld Ieke Ginjaar in, de vrouw van oud-stadsdeelvoorzitter Martin Verbeet. En Amos Frank, die zelf joods is. Hij is goed in het binnenhalen van  financiering en heeft het project naar een hoger plan getild. Sommigen beginnen op hun beurt deelprojectjes. Zo heeft Bert Runhaar het posterproject opgezet, om de geschiedenis nog beter zichtbaar te maken. En een andere vrijwilliger is een project begonnen met op 5 mei verhalen vertellen.’

www.namenennummers.eu  
www.idavanderlee.nl  

foto bovenaan: Max Linsen

---
Hijman Lierens

En wie woonde er in mijn eigen huis?

Volgens Joods Monument woonde op Vrolikstraat 70 hs de marktkoopman in ijzerwaren Hijman Lierens. Op 77-jarige leeftijd is hij in 1943 in Auschwitz omgebracht.

Joost Groeneboer