Duurzame ontschotting

Doetinchem - foto Daniel Mennerich
datum
8 november 2016

Interview met Paul Pattijn, beleidsmedewerker cultuur gemeente Doetinchem, over ouderen en cultuurparticipatie.

De gemeente Doetinchem heeft 56.344 inwoners, waarvan 10.378 65-plussers.

Ouderen en cultuurparticipatie in Doetinchem

‘Doetinchem is heel actief met ouderen en cultuurparticipatie. Sinds 2014 is er in de Achterhoek het programma Lang Leve Kunst en Naoberschap. Dit bevordert structurele cultuurparticipatie van ouderen door culturele activiteiten in de directe omgeving van en met ouderen te organiseren. Vrijwilligers (naobers) worden gecoacht om kunstactiviteiten uit te voeren met ouderen. Dit leidt tot mooie momenten voor kwetsbare of eenzame ouderen. “Nooit gedacht dat ik nog eens op het podium zou staan. Dit was de mooiste middag sinds tijden”, aldus een deelnemer.
Cultureel centrum Gruitpoort is initiatiefnemer. Ze werken samen met een aantal zorginstellingen en woningcorporaties uit de Achterhoek: Sité, Sensire, Azora, Attent, Markenheem, De Gouden Leeuw, Kruiswerk Achterhoek en het Slingelandziekenhuis. Inmiddels is ook een particulier bedrijf aangesloten.’ 

De start van Lang Leve Kunst en Naoberschap

‘Projectleider Machteld van der Meij werkte bij het Steunpunt Amateurkunst. Toen de provincie de subsidie daarvan stopte, zei Machteld: “Ik heb zo’n groot netwerk van kunstenaars, muzikanten, verhalenschrijvers et cetera, daar wil ik iets mee doen.” Er waren toen al kleine kunstprojecten gedaan met ouderen, maar door vergrijzing en krimp was er de wil om dit structureel uit te bouwen. Ondertussen was Machteld benaderd als kwartiermaker voor de ouderenfondsen Sluyterman van Loo en RCOAK, en zo kwamen Gruitpoort en alle zorgorganisaties tot een convenant. Ook gemeentes en provincie sloten zich hierbij aan.’ 

Ontschotting en cross-overs

‘In 2014 was de lancering van Lang Leve Kunst en Naoberschap. Het begon klein, met Podium aan huis voor de meest kwetsbare groep. Gaandeweg zijn er meer vitale ouderen betrokken, bijvoorbeeld met een kunstwandeling in de wijk. Hier komen disciplines samen: bewegen, sport, sociale interactie en kunst kijken. Hierdoor kwamen ook de verschillende beleidsterreinen van de gemeente bij elkaar, zoals leefbaarheid, ontmoetingen en ouderen en kunst. Dit leidt tot ontschotting en dat zie ik als beleidswinst aan de achterkant. Doetinchem is ver hierin. De landelijke overheid ziet dat ook. Onze wethouder Kees Telder is al twee keer uitgenodigd door de ministeries van OCW en VWS om hierover mee te denken. 
Actieve kunstparticipatie prikkelt mensen. Dit leidt tot nieuwe perspectieven, zowel voor ouderen als voor vrijwilligers. Ze versterken elkaar en er ontstaan cross-overs tussen vrijwilligers die voorheen alleen actief waren in hun eigen discipline. Dit vergroot de maatschappelijke betrokkenheid.’

‘Hoe schrijf ik een goed verhaal, hoe praat ik met ouderen over beeldende kunst, hoe zing ik voor dementerende ouderen?’

Meerwaarde voor Doetinchem

‘Sinds Lang Leve Kunst en Naoberschap heeft cultuurparticipatie voor ouderen een vlucht genomen in Doetinchem, zowel bij ouderen, vrijwilligers als bij de gemeente. Het staat enorm in de belangstelling, zowel in de media als bestuurlijk. Het is een maatschappelijk fenomeen geworden dat voorziet in een behoefte. Afgelopen jaar waren er ruim 1500 contactmomenten met vrijwilligers en 1800 met ouderen: zorgbehoevende, kwetsbare en vitale ouderen. Het programma is intergenerationeel en de verschillende disciplines versterken elkaar. 
De meerwaarde is duidelijk. Je ziet de ouderen opbloeien, de kunstenaars breiden hun werkterrein uit en worden daarvoor beloond, en de vrijwilligers zetten zich in voor de samenleving. De kunstenaars zijn de kern, zij zorgen voor een professionele uitstraling. Vrijwilligers coachen en begeleiden. Hoe schrijf ik een goed verhaal, hoe praat ik met ouderen over beeldende kunst, hoe zing ik voor dementerende ouderen? Deze coaching is een belangrijke rode draad in het verhaal.’

Financiering

‘Beleid maken is vers één, maar de financiering rond krijgen is lastiger. Vanuit de gemeente gaat er alleen cultuurgeld om in dit project, zo’n 12.000 euro. Dat is weinig op een cultuurbegroting van 3,4 miljoen. Via de regeling Cultuur- en Erfgoedpact verdubbelt de provincie Gelderland deze bijdrage voor acht Achterhoekse gemeenten in de periode 2014-2016.
De totale begroting van Lang Leve Kunst en Naoberschap in deze periode is ongeveer 200.000 euro. Dit bedrag komt grotendeels van cultureel centrum Gruitpoort en externe financiers. Dat kan omdat het voor de betrokken zorginstellingen die de producten afnemen een kernactiviteit is. Een deel wordt vergoed vanuit het landelijke programma Lang Leve Kunst met als grootste partners de ouderenfondsen Sluyterman van Loo en RCOAK.
De landelijke partners van het programma Lang Leve Kunst hebben de intentie om vervolg te geven aan landelijke aandacht voor Ouderen en cultuurparticipatie in de periode 2017-2020, via de matchingsregeling Lang Leve Kunst. Op weg naar Age Friendly Cities van het FCP. Ook na 2016 willen we dit project borgen. Dat is lastig omdat het nergens echt in past; niet in de Wmo-gelden en niet in de Participatiewet. Als gemeente zoeken we een manier om de kernorganisatie en de projectleider overeind te houden. De provinciale regeling Cultuur- en Erfgoedpacht is verlengd met vier jaar tot en met 2020; de gemeente participeert hierin vanuit het cultuurbudget. Als meerdere Achterhoekse gemeentes hierin blijven participeren, kunnen we het project de komende jaren veiligstellen, omdat de provincie dan ook bijlegt. Natuurlijk zou ik liever zien dat dit een sterk onderdeel was van het gemeentelijk beleidsproces, maar zover is het nog niet. Als we nu stoppen, stopt ook de aanzet tot ontschotting.
Zonder financiële hulp van de gemeente wordt het moeilijk om Lang Leve Kunst en Naoberschap overeind te houden, zowel voor de zorginstellingen als voor de woningcorporaties en Kruiswerk Achterhoek, omdat de kostprijs dan zou stijgen. Dat willen we niet, want dan ga je als gemeente voorbij aan de maatschappelijke meerwaarde die is gecreëerd.’

‘Het moment dat de jongeren hun verhaal voorlezen aan de ouderen die hun eigen verhaal terug horen in de woorden van jongeren… dan springen er vonken over.’

Intersectoraal beleid

‘Alle eer voor het realiseren van de ontschotting gaat naar Gruitpoort, niet naar de gemeente. De verbinding tussen de verschillende sectoren is meer toeval dan beleid. Daar moet het natuurlijk wel naartoe en bij de volgende gemeenteraadsverkiezingen moet dit in het nieuwe collegeprogramma staan. Er is een samenhangende integrale visie nodig. Die mag niet afhangen van de toevallige interesse van een lokaal centrum voor de kunsten. Dit kun je in een budgetcontract vastleggen, eventueel in combinatie met een vorm van cultureel ondernemerschap. Dat ontschotting noodzaak is, daar zijn we het over eens. Maar hoe we dat in de praktijk moeten realiseren, is nog lastig.’

Beleid voor Ouderen en Cultuurparticipatie 2017-2020

‘Het is moeilijk te zeggen wat er nodig is voor goed beleid rondom ouderen en cultuurparticipatie. Mijn aanvliegroute zijn de culturele instellingen. De crux is om de ontschotting te borgen, zodat je het terug gaat zien in gemeentelijke beleidsprogramma’s en de meerjarenbegroting. Dan verbind je Ouderenbeleid, Leefbaarheid, Wijk en Zorgbeleid met Cultuur. Het is aan de politiek om daarin de juiste richting te kiezen. 
Door Lang Leve Kunst en Naoberschap ontstaat intergenerationeel contact. Ouderen en jongeren kunnen van elkaar leren over het leven, bijvoorbeeld in het project 16TOEN, 16NU. Het moment dat de jongeren hun verhaal voorlezen aan de ouderen die hun eigen verhaal terughoren in de woorden van jongeren… dan springen er vonken over.’

Tips van Paul Pattijn

  • Als je denkt vanuit doelgroepen kun je disciplines veel makkelijker aan elkaar linken. In Doetinchem zie ik een groeiende mix van cultuur, sport, bewegen en voeding met sociale contacten tussen vitale, kwetsbare en zorgbehoevende ouderen. We zien dat vitale ouderen als vrijwilliger de kwetsbare en zorgbehoevende ouderen helpen. Dat is ook de kern van naoberschap. Hierdoor ontstaat meer levendigheid in de buurt en neemt de individuele gezondheid toe. Er gaat ook een preventieve werking van uit voor de gezondheidszorg. 
  • Begin klein en houd het overzichtelijk. Later kunnen nieuwe partijen zich aansluiten. Door deze groei kan vervolgens de begroting omhoog en zijn er meer activiteiten mogelijk. 
  • Culturele instellingen hebben sterke netwerken. Dat is een geweldig startpunt om de dingen van buiten naar binnen te halen. Toen de Gruitpoort naar mij toe kwam, heb ik andere gemeenten erbij betrokken. Zij zijn nu medefinancier. Dus wacht niet op gemeentelijk beleid om budget vrij te maken voor cultuur, maar neem zelf initiatief.