Culturele community’s voor jong en oud

Utrecht - foto Hans Splinter
datum
8 november 2016

Interview met Charles van Zanten, beleidsadviseur Cultuur gemeente Utrecht, over ouderen en cultuurparticipatie.

De gemeente Utrecht heeft 340.000 inwoners, waarvan 33.000 65-plussers. 

Ouderen en cultuurparticipatie in Utrecht

Charles van Zanten‘Ouderen en cultuur is nooit een specifiek beleidsissue geweest in Utrecht, maar door de landelijke ontwikkelingen en het contact met het LKCA, heeft de gemeente onlangs bij haar gesubsidieerde instellingen geïnventariseerd wat er allemaal gebeurt in de stad. Daaruit bleek dat er nog maar weinig culturele projecten en initiatieven zijn voor ouderen. Ze zijn er wel, zoals de voorstelling Hangplek voor Ouderen in Leidsche Rijn van stichting Cultuur 19, ook bedoeld om eenzaamheid te bestrijden. Of de Appeltaartconcerten, verzorgd door de stichting met dezelfde naam. De concerten klassieke muziek op dinsdagochtend in Cultuurhuis Stefanus in Overvecht worden bezocht door veel ouderen en daarvoor heeft de organisatie de Toegankelijkheidsprijs 2016 gewonnen. Toch zijn dit alleen maar prikkels en incidenten, er is geen beleidsvisiedocument voor ouderen en cultuur. Gesubsidieerde instellingen en verenigingen zijn er nog nauwelijks mee bezig.
Maar we staan voor een toekomst met steeds meer 65-plussers, dus we moeten hierover nadenken. Participeren ouderen voldoende? Waar willen en kunnen ouderen nog aan deelnemen? Wat kan de gemeente doen? Voor de uitvoering blijven we afhankelijk van het veld, maar de gemeente kan aanjagen, faciliteren en waar nodig sturen. Toch ben ik niet negatief over ouderen en cultuur in Utrecht. Aan de amateurkunst bijvoorbeeld nemen nog steeds veel ouderen deel, zowel actief als passief. Zeker in de clubbuurthuizen van de afdeling Samenleving doen ouderen vaak mee met culturele activiteiten, maar daarvan heb ik geen duidelijk beeld.’

‘Er is nog geen beleidsvisiedocument voor ouderen en cultuur. Maar we staan voor een toekomst met steeds meer 65-plussers, dus we moeten hierover nadenken.’

Vitale of kwetsbare ouderen

‘Vitale ouderen vinden vaak wel hun weg, al worden de mogelijkheden minder en kunnen ze vaak geen lid blijven van hun vereniging, om gezondheidsredenen of doordat hun stem, fysiek of mimiek minder wordt. In bepaalde sectoren zijn er verenigingen die vanwege dit tekort aan actieve leden met opheffen bedreigd worden. Voor ouderen die sociaal of vanwege hun gezondheid kwetsbaar zijn, lijkt er nauwelijks iets te zijn waaraan zij actief kunnen deelnemen, alleen het programma Lang Leve Kunst voor ouderen met dementie. Op welke groepen ouderen de gemeente zich vanuit de kunst en cultuur moet richten, moeten we de komende vier jaar bespreken. Ik zou het mooi vinden als we via beleid de amateurkunstverenigingen kunnen helpen om zich om te vormen tot een culturele community, met ruimte voor artistieke, maar ook economische en sociaal-maatschappelijke ontwikkeling. In zo’n community kunnen jong en oud actief zijn. In Spanje zijn hier al voorbeelden van. In Utrecht is er een in ontwikkeling, het Harmonie Orkest Vleuten, een seniorenorkest dat wordt gekoppeld aan een prestatiegericht orkest. Dat vind ik een prima ontwikkeling. Binnen één organisatie is er aandacht voor kwaliteit, diversiteit, continuïteit en verschillende generaties, waarbij jong en oud elkaar kunnen blijven ontmoeten.’ 

Ouderen betrekken

‘De afdeling Kunst en Cultuur bewandelt geen formele kanalen om de wensen van ouderen te inventariseren. De afdeling Samenleving doet dat wel. We proberen steeds vaker samen te werken, onder andere met de diverse afdelingen binnen de gemeente, want we beseffen dat we breder moeten kijken dan kunst en cultuur. We zoeken inhoudelijke en organisatorische verbinding, verbreding en diversiteit.‘

Financiering

‘De totale cultuurbegroting van Utrecht bedraagt zo’n 40,6 miljoen euro waarvan 38,5 miljoen beschikbaar is voor subsidie. Daarvan gaat ongeveer 20,8 miljoen naar de drie grote instellingen: het Centraal Museum, de Stadsschouwburg en Muziekcentrum Tivoli Vredenburg. Verder wordt 11,2 miljoen via een adviesprocedure om de vier jaar verdeeld over de diverse aanvragers. 8 miljoen euro ligt onder andere vast in meerjarige afspraken en projectsubsidieregelingen, waarvan jaarlijks 600.000 euro beschikbaar is voor eenmalige subsidies. Daarvoor mag iedereen, ook bij projecten en activiteiten die zich specifiek richten op ouderen, een aanvraag indienen via de verkorte, maandelijkse procedure of de reguliere procedure van drie keer per jaar.
De gemeentelijke subsidies zijn een bijdrage aan de exploitatie van instellingen. Naast een gemeentesubsidie is altijd aanvullende financiering nodig, bijvoorbeeld via landelijke of plaatselijke fondsen, crowdfunding, merchandising, horeca of kaartverkoop om de begroting sluitend te krijgen. 
Voor zover ik weet zijn er maar twee zorginstellingen, de organisatie Axxion Continu en het Bartolomeus Gasthuis, die zich ook richten op kunst en cultuur en daar middelen voor vrijmaken. In de zorg valt dus ook nog een wereld te winnen.’ 

‘Voor zover ik weet zijn er maar twee zorginstellingen die middelen vrijmaken voor ouderen en cultuur. Daar valt dus ook nog een wereld te winnen.’ 

Het ambitieniveau van Utrecht

‘Utrecht zal de komende jaren een groei doormaken tot meer dan 400.000 inwoners, ofwel 60.000 inwoners meer. We streven naar een pluriform kunstaanbod, dus voor alle kunstdisciplines, en we willen onderscheidend zijn. Dat willen we vasthouden. Daarnaast willen we dat er kunst geproduceerd en gepresenteerd wordt en staat de actieve participatie hoog in het vaandel, van kinderen tot ouderen. We sluiten geen enkele groep uit. Om die participatie verder te ontwikkelen, moeten we onder andere eerst de behoeften op dit gebied bij onze inwoners onderzoeken. Daarmee kunnen we dan vervolgens gericht aan de slag.’  

Ontschotting

‘Als het gaat om integraal beleid, dat domeinoverstijgend of bovensectoraal is, valt er nog wel een slag te maken. Maar het bewustzijn begint te komen. De afdeling Culturele zaken streeft naar een werkwijze waarin verbreding en verbinding met andere domeinen als belangrijk gezien wordt. Het culturele veld is hierin al veel verder, denk aan de Wijkcultuurhuizen. Die werken al domeinoverstijgend op het gebied van activiteiten; ze hebben te maken met de afdeling Onderwijs, Vergunningen, Samenleving, Cultuur, Stadsbeheer, Sport, noem maar op.’

Toekomst

‘Er ligt een uitgangspuntennotitie 2017-2020. Op basis hiervan zijn ook de meerjarige subsidies toegekend. De budgetten liggen voor 2017-2020 vast. Als gemeente moeten we deze periode gebruiken om na te denken of er specifiek cultuurbeleid moet komen voor kwetsbare ouderen. De Rijksoverheid zou daartoe met ons kunnen samenwerken. Als Utrecht bijvoorbeeld culturele community’s wil ontwikkelen, dan is dat nu nog onbekend terrein. Door samen met de Rijksoverheid een pilot te starten, kun je ervaring opdoen waar wij en andere gemeenten en partijen weer van kunnen leren. Er moet ruimte komen om te experimenteren. En natuurlijk moet je je niet alleen richten op ouderen, daarmee isoleer je hen van de samenleving. 
De provincie zou ik willen adviseren om ook samen met ons en met partijen in ons veld te gaan samenwerken, om nieuwe concepten te ontwikkelen voor het culturele veld. Zo kunnen ouderen en cultuur een nieuwe en structurele voedingsbodem krijgen.’ 

‘Het gaat niet alleen om de ouderen van nú, maar ook om die van de toekomst.’

Tips van Charles van Zanten

  • Er is aandacht nodig voor ouderen, cultuur en gezondheid. Ouderen en dementie is daar een voorbeeld van. Kunst kan een middel zijn om het proces te verzachten en ouderen uit hun isolement te halen. Niet elke kunstenaar kan zomaar een project starten voor mensen met dementie, dat vereist bepaalde sociale en artistieke competenties. Kunstenaars die interesse tonen, zouden via scholing de juiste tools moeten krijgen.   
  • Laat ouderen weten dat er nog een amateurkunstsector is. Dat is bij lang niet iedereen bekend, terwijl het in de toekomst veel voor hen kan betekenen. 
  • Sluit ouderen niet uit van communicatie en informatie. Niet alle ouderen hebben toegang tot digitale middelen. Als we willen dat ze zo lang mogelijk blijven participeren, moeten we hier ook rekening mee houden.
  • Stel plezier, laagdrempeligheid en sociale cohesie in de amateurkunst voorop, ook in de marketing en communicatie daarover.
  • Amateurkunstverenigingen zouden zich de komende tijd kunnen oriënteren op het realiseren van een culturele community, die breder is dan alleen het beoefenen van een specifieke amateurkunst.