Help mensen met autisme verder in de kunstles

sociallinksheader

Volg ons
  • linkedin
opinie

Help mensen met autisme verder in de kunstles

opinie

auteur
Zoë Zernitz
datum
22 juni 2016
Door Zoë Zernitz • 22 juni 2016

We kennen ze allemaal: mensen met autisme. Het zijn geen kuddedieren. Het zijn einzelgängers die in andere dingen goed zijn dan communiceren, samenwerken en creatief zijn. Het zijn reigers. Laten we in de kunstles hun kracht benadrukken, betoogt Zoë Zernitz.

Mijn moeder zegt altijd: ‘Je hebt reigers en kuddedieren’. Met “reigers” bedoelt ze dan niet de dierlijke reigers, die je regelmatig langs een mistig slootje ziet staan (en waarmee het overigens erg goed gaat in Nederland). Ze bedoelt dan de menselijke reigers. Mensen die niet tot de kudde behoren – omdat ze dat niet kunnen of omdat ze dat niet willen. Mensen die net iets anders zijn dan de rest. Hoewel weinig mensen de reiger mooi vinden (hij lijkt maar grauw, stilletjes en alleen) benadrukt mijn moeder juist de kracht van deze vogelsoort. Zij pleit voor de kracht van de reiger: de kracht van afwijken, de kracht van stilte, de kracht van nietsdoen, de kracht van alleen zijn en zijn wie je bent. De illustratie boven dit artikel is van haar hand.
Ik denk dat we allemaal wel zulke reigers kennen. Dit zijn vaak ook de mensen die een diagnose in het autismespectrum krijgen: PDD-NOS, Asperger of klassiek autisme. 

Een bedreigde menssoort 

Ik vrees dat deze groep reigers – de menselijke soort - steeds meer bedreigd wordt. Al een aantal jaren voltrekt zich geleidelijk een omslag in onze samenleving, aangedreven door technologische, maatschappelijke en economische ontwikkelingen, die ook steeds sterker zichtbaar wordt in het onderwijs. 
Zo worden de 21ste-eeuwse vaardigheden (zoals samenwerken, creativiteit en communiceren) steeds invloedrijker. Naast het eigen maken van stof, zoals de principes van rekenen, taal, leerstof van de andere leergebieden, zullen kinderen steeds meer leren om zelf stof te maken: om creatief te zijn, nieuwe dingen te bedenken, ontwerpen en uit te voeren. Technologie neemt gaandeweg de ‘opslag van stof’ van ons over – kinderen leren nu hoe ze informatie op kunnen zoeken, en belangrijker: wat deze informatie betekent, en hoe ze die kunnen toepassen. 

Bijzondere kunstzinnige talenten

Ook in het recente advies van de commissie van Ons Onderwijs2032 klinkt deze ontwikkeling door. De commissie schrijft dat kinderen in de toekomst ondernemend, initiatiefrijk, weerbaar, creatief en flexibel moeten zijn, en risico’s moeten durven nemen. Vaardigheden die niet eigen zijn aan de reiger. De reiger die alles rustig overziet, minder dan kuddedieren contact maakt met anderen en alleen de hoogst noodzakelijke handelingen uitvoert. Ik denk dat mensen met autisme het steeds moeilijker zullen krijgen wanneer het onderwijs en de samenleving een sterker beroep gaan doen op hun sociaal-communicatieve en verbeeldende vaardigheden.

In de context van deze onderwijsontwikkelingen lijkt kunsteducatie steeds belangrijker te worden, omdat zij bij uitstek een beroep doet op deze vaardigheden. Kunsteducatie en autisme hebben een vreemde relatie met elkaar. Er zijn kinderen met autisme met bijzondere kunstzinnige talenten, met name op het gebied van tekenen en muziek. 
Aan de andere kant hoor ik groepsleerkrachten en vakleerkrachten ook wel verzuchten dat een kunstopdracht waarin leerlingen met autisme iets moeten verzinnen of interpreteren, heel lastig is. Dit vond ik interessant. Ik vroeg me af waarom deze relatie zo extreem is. Kan het zijn dat kinderen met autisme juist door hun autisme moeite hebben met sommige vormen van kunsteducatie, en dat andere vormen beter aansluiten? 

Waarnemingsvermogen

Het antwoord is ja. Sommige kunstdisciplines en werkvormen doen een sterker beroep op het verbeeldende en betekenisgevende vermogen dan andere en zijn daardoor moeilijker voor hen. Bij theater bijvoorbeeld is het vaak belangrijk om met anderen te communiceren, je in te leven in anderen, je eigen lichaam een houding te geven en te doen alsof je iemand anders bent. Dat is lastig. Maar fotografie vraagt juist om een goed waarnemingsvermogen, iets wat relatief sterk bij veel kinderen met autisme ontwikkeld is. Werkvormen die vertrekken vanuit de waarneming lijken beter aan te sluiten bij deze leerlingen dan werkvormen die een beroep doen op de verbeeldingskracht.

Zwijgende vriendschap

Dit is iets wat veel leerkrachten die ervaring hebben met het geven van kunsteducatie aan deze doelgroep weten. Belangrijker is de vervolgvraag die dit oproept: is het ook mogelijk om met kunsteducatie een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van culturele vaardigheden waar een leerling met autisme moeite mee heeft? Juist als die culturele vaardigheden, zoals creativiteit en inlevingsvermogen, steeds belangrijker worden, zouden we deze leerlingen via het kunstonderwijs misschien wat verder kunnen helpen. Ik ga dit onderzoeken, als een soort vervolg op het onderzoeksproject ‘Cultuur in de Spiegel’ van Barend van Heusden. 

Mogelijk gaat kunsteducatie de reiger wat verder helpen, op een manier die juist zijn kracht benadrukt. Zo zag ik een tijdje geleden bij een vijver in de stad een reiger naast een visser zitten. Toen de visser beet had, gooide hij de vis naar de reiger. Een zwijgende, reiger-eigen vriendschap. Als dát geen samenwerken is.

Illustratie: Veronie Disselhorst

Logo Cultuurkrant NL
Dit essay staat ook in Cultuurkrant NL, een nieuwe krant voor professionals die werken voor cultuur op school of in de vrije tijd. Cultuurkrant NL is een uitgave van het LKCA. 
In de krant onder meer:

  • Kunstdocenten en een cultuurcoach over creativiteit: hoe stimuleer je het, en hoe help je het om zeep bij je leerlingen of cursisten? 
  • Een interview met Rinda den Besten, voorzitter van de PO-Raad, over het belang van cultuur op school. 
  • Signe Zeilich–Jensen (De Vrolijkheid) vertelt over het belang van kunst en cultuur in asielzoekerscentra. 

In het najaar verschijnt de tweede editie. 
Neem nu een abonnement op Cultuurkrant NL.


Logo Nieuwsbrief Cultureel Kapitaal