Poëzie als tussenruimte

Interview

Trees Steeghs
auteur
Marian van Miert
datum
19 mei 2016

Al meer dan twintig jaar werkt Trees Steeghs als docent creatief schrijven, onder andere in het basisonderwijs. Ook adviseert en ontwerpt ze projecten op maat en stond ze aan de wieg van het Huis van Gedichten, dat een rijk en maatgericht poëzie-aanbod in cultuureducatie en cultuurparticipatie aanbiedt. Trees heeft de organisatie inmiddels verlaten en werkt nu als zelfstandige.

Poëzie loopt als een rode draad door je leven. Wat is er in de loop der jaren veranderd in jouw kijk op poëzie, ook in de context van kunst en cultuur?

'Tijdens de Academische Leergang Cultuuronderwijs, die ik drie jaar geleden volgde bij Barend van Heusden, werd een aantal zaken helder. Poëzie kreeg in mijn hoofd opnieuw haar plek binnen het bredere terrein van de kunsten. Cultuur als in de cultuur waarin we leven, cultuur als in kunst die een reflectie is op de wereld waarin we leven, cultuur als in de eigen subculturele achtergrond… Al die verschillende definities van cultuur die om mij heen gebezigd werden, spraken elkaar ineens niet meer tegen. Ik snapte wat de relevantie was van wat ik allemaal aan het doen was.'

Wat was je dan allemaal aan het doen?

'Ik had me gespecialiseerd in poëzie en ontdekte dat het als werkvorm heel toegankelijk is. Een gedicht is concreet en afgerond en dat geeft houvast. Ik werk met kinderen vanaf 3 jaar, met ouderen, NT2-groepen, universitair geschoolden en vluchtelingen. Er is in mijn ogen geen groep waar je niet een poëzieles mee zou kunnen doen. Tijdens die leergang vroeg ik me af hoe dat dan werkte. Uiteindelijk kwam ik tot Poëzie als tussenruimte. In een essay heb ik geprobeerd laagje voor laagje af te pellen wat het belang is van goede taalontwikkeling en wat daarbij in de weg staat.'

Wat bedoel je precies met tussenruimte?

'Die tussenruimte bestaat uit verschillende aspecten van poëzie: het gegeven dat grammatica niet dwingend is, sterker nog, on-grammaticaliteit kan heel spannend zijn. Ook de logica en het lineaire zijn in poëzie niet dwingend. Uiteindelijk zag ik een parallel tussen basale poëzielessen en vroege taalverwerving. Van losse woorden naar frasen, en daarna het bewustzijn dat de afzonderlijke frasen associatief betekenis hebben. Vanuit die stap kun je, als iemand daar aan toe is, naar zinnen en grammatica kijken.'

Trees Steeghs

'Poëzie gaat ook over vorm en klank. Eenzelfde zin kun je op honderdduizend manieren zeggen. Neem het gedicht Oote van Hanlo. Een revolutionair klankgedicht in Nederland. Het was dusdanig ontregelend, dat er vragen werden gesteld in de Tweede Kamer over waar het in godsvredesnaam met de literatuur naar toe moest. In de tijd dat ik mijn essay voor Groningen schreef, ontdekte ik dat het vrij waarschijnlijk is dat hij zich op 16e eeuws prozawerk heeft gebaseerd waarin fonetisch verteld wordt hoe iemand zeeziek wordt. Het gedicht zit ontzettend dicht tegen nagebootste braakklanken.'

Wat vind je van de rol van poëzie in het onderwijs?

'Daar ben ik niet zo gelukkig mee. Je kunt een kind de opdracht geven: maak een Elf. In plaats van te beginnen met regels, is het veel interessanter om een kind te vragen naar binnen te gaan. Als je poëzie ziet als een vorm van cultuuronderwijs dan gaat het over heeft het iets te maken met mij, met mijn wereld.'

Wat levert dat dan op?

'Als voorbeeld; ik heb jarenlang met groepjes leerlingen gewerkt aan gedichten voor 4 mei. Daar kwamen in eerste instantie allemaal clichébeelden uit: Wij moeten herdenken. Mededogen hebben etc. En toen dacht ik: nee, ik moet ze eerst naar zichzelf brengen. Wat en wie kun je verliezen en wat betekent dat? Ik laat kinderen en jongeren beginnen met een onderzoek en dat gaat gepaard met schetsjes en woorden. Uiteindelijk heeft een kind een doos vol woorden en daaruit gaat hij iets samenstellen. In een eerste stadium is er geen goed of fout, corrigeren doen we pas bij de afwerking van het verhaal. Pabomensen hebben soms de neiging meteen te kijken naar spelling en grammatica.'

Wat doet het met leerlingen om op deze manier met taal bezig zijn?

'Een jongen uit het praktijkonderwijs zei, nadat hij een gedicht had gemaakt, dat het onzin was en nergens over ging. Ik ging met hem in gesprek over wat hij had geschreven en benoemde wat hij had opgeschreven. Ik gaf hem een aantal beelden terug en vertelde hem wat ik daarbij dacht. Hij was helemaal verbijsterd over wat ik allemaal terug kon vinden in zijn woorden. Na afloop van het proces had hij het gevoel dat hij voor de allereerste keer iets wat voor een ander waarde had, in woorden had kunnen zeggen.'

Wat ga je doen je op Bombarie?

'In de showcase doe ik de logica uit mijn essay uit de doeken; hoe ik vanuit mijn startvraag bij de hypothese terecht ben gekomen. Daar gebruik ik voorbeelden bij uit het onderwijs. In de workshop laat ik mensen de stap maken van woorden naar frasen en uiteindelijk een gedicht. Daarna gaan we reflecteren en dan hoop ik ook nog tijd te hebben om een link te leggen naar een leerlijn die ik met Dirkje Ebbers heb gemaakt voor SLO.'

Meer informatie

Trees en Gedichten 
Lees het essay 'Poëzie als tussenruimte' 
Ga met een blauw paard door de hoogste bergen, leerlijn SLO 
Website Congresdag Bombarie